Proso (Panicum)

Atlas roślin opisuje proso rózgowate jako trawę wieloletnią, luźnokępkową, z grubymi, łuskowatymi kłączami³. Według Missouri Botanical Garden rośnie głównie w kępach, które powoli poszerzają się lekko płożącymi kłączami, ma zwykle sztywny, kolumnowy pokrój i trzyma pion przez cały sezon; kępa liści ma około 90 cm, a z kwitnącymi wiechami do około 180 cm². Źdźbła są według niemieckiej Wikipedii czerwonawe i okrągłe w przekroju, a od innych traw preriowych proso odróżnia białe owłosienie u nasady blaszek liściowych⁵. Liście są nagie, wzniesione i płaskie, z wyraźnym nerwem środkowym, w kolorze od zielonego do niebieskozielonego¹⁶; ich długość źródła podają różnie: Flora of China - 20-40 cm⁹, RHS - do 50 cm¹, a amerykańska Służba Ochrony Zasobów Naturalnych (USDA NRCS) - do ok. 76 cm¹⁶.

Kiedy kwitnie

Atlas roślin podaje dla gatunku kwitnienie od lipca do września³, e-katalog Związku Szkółkarzy Polskich (ZSP) - od lipca do sierpnia⁴, Flora of China - kwitnienie i owocowanie od lipca do października⁹, a NC State - kwiatostany od czerwca do października⁷. Termin zależy od odmiany. W niemieckiej ocenie odmian bylin (Arbeitskreis Staudensichtung, uczelnia Weihenstephan-Triesdorf) 'Shenandoah' i 'Squaw' kwitły od początku sierpnia, 'Heavy Metal' - od połowy sierpnia, a 'Northwind' - dopiero od początku września, wszystkie do początku października¹². W próbie Chicago Botanic Garden 'Heavy Metal' kwitł od początku sierpnia⁸, Hoffman Nursery podaje dla niego lipiec¹⁰, a Knoll Gardens nazywa 'Northwind' odmianą kwitnącą później¹¹.

Jak wysokie rośnie

Dla gatunku źródła podają bardzo różne wysokości: e-katalog ZSP - 60-100 cm⁴, atlas roślin - 0,6-1,5 (2) m³, Flora of China - źdźbła 60-200 cm⁹, a polska Wikipedia - do 1,8-2,2 m, choć zwykle mniej⁵. Angielska Wikipedia opisuje dwie główne formy gatunku: wyżynną, zwykle z północy, bardziej mrozoodporną i niższą (do 2,4 m), oraz nizinną, która w sprzyjających warunkach dorasta do 2,7 m i więcej⁵. Spośród odmian z naszej oferty w niemieckiej ocenie najniższy był 'Shenandoah' (110-120 cm), a najwyższy 'Northwind' (160-180 cm)¹²; w próbie Chicago Botanic Garden miały one razem z kwiatostanami od 132 cm ('Shenandoah') do 190 cm ('Northwind')⁸. Inne odmiany w niemieckiej ocenie były i niższe, i wyższe - od 80-90 cm ('Speyerer Burgunderflamme') do 200-220 cm ('Thunder Cloud')¹². Niższą 'Hänse Herms' atlas roślin podaje na 60-100 cm³, a RHS - do 1,2 m¹. Wysokości wszystkich odmian podajemy w tabeli odmian.

Wiechy

Wiecha prosa rózgowatego jest według Flora of China otwarta i ma 15-55 cm długości⁹, a według USDA NRCS - drobna, piramidalna, wysokości ok. 20-40 cm, na sztywnych, okrągłych źdźbłach; kwiaty są żółte, pomarańczowe, czerwone albo purpurowe i po dojrzeniu blakną do jasnobrązowych¹⁶. Młode nasiona są różowe albo jasnopurpurowe, a dojrzałe - jasnobrązowe¹⁶; polska Wikipedia pisze, że jesienią razem z liśćmi przebarwiają się na złotobrązowo⁵.

Liście i jesienne barwy

U gatunku liście są średniozielone, jesienią żółkną, czasem z pomarańczowym odcieniem, a zimą płowieją do jasnobeżowych². Kilka odmian ozdobnych ma liście czerwone albo czerwone końcówki¹⁶. Uczelnia BOKU w Wiedniu dzieli odmiany na dwie grupy: z niebieskim nalotem, sine już przy ruszaniu wzrostu, a jesienią żółte do jasnobrązowych - m.in. 'Heavy Metal' i 'Cloud Nine' - oraz niższe, czerwieniejące od końców liści późnym latem i jesienią, tym intensywniej, im cieplej - m.in. 'Hänse Herms' i 'Shenandoah'¹⁴. Według Missouri Botanical Garden liście 'Shenandoah' wyrastają sinozielone, ale już do końca czerwca przebarwiają się na burgundowoczerwono², a według RHS późnym latem nabierają odcieni fioletu, purpury, burgunda i czerwonego wina¹. W niemieckiej ocenie 'Shenandoah' przebarwiał się wcześnie na intensywnie czerwono, 'Squaw' - wcześnie na rdzawoczerwono, 'Northwind' - wcześnie na żółto, a 'Heavy Metal' - późno na żółto¹². W ocenie traw ozdobnych Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu złotobrązowe jesienne przebarwienie prosa utrzymywało się szczególnie długo, do wiosny²⁴.

Missouri Botanical Garden pisze, że proso rózgowate najlepiej rośnie w pełnym słońcu; półcień zniesie, ale w zbyt dużym cieniu traci pokrój, rośnie luźniej i może się pokładać². W ulotce wydanej, gdy proso zostało Byliną Roku 2020, niemieckie zrzeszenie szkółek bylinowych Bund deutscher Staudengärtner (BdS) pisze, że potrzebuje ono pełnego słońca i nie lubi miejsc cienistych ani ciężkich, podmokłych stanowisk¹³. Słoneczne, ciepłe stanowisko zaleca też BOKU¹⁴, a słoneczne - e-katalog ZSP⁴. Knoll Gardens radzi dla 'Northwind' i 'Heavy Metal' słoneczne, otwarte miejsce, a przy 'Shenandoah' zaznacza, że słońca potrzebuje do najlepszej barwy liści¹¹; atlas roślin pisze, że 'Heavy Metal' znosi półcień³.

Jaka gleba

Źródła różnią się tu akcentami. Missouri Botanical Garden pisze, że proso łatwo rośnie na przeciętnych glebach, od średnio wilgotnych do mokrych, znosi też gleby suche, ale najlepiej mu na wilgotnych piaskach albo glinach, a okresowe zalanie przetrzymuje; na zbyt żyznej glebie może się kłaść². BdS podaje, że woli podłoże piaszczyste do gliniastego, umiarkowanie wilgotne do świeżego i zasobne w składniki pokarmowe, a wapno znosi¹³. BOKU zaleca gleby zasobne, umiarkowanie suche, a lepiej świeże do wilgotnych¹⁴, a e-katalog ZSP - gleby żyzne i głębokie⁴. Knoll Gardens radzi dla 'Northwind', 'Heavy Metal' i 'Shenandoah' glebę niezbyt mokrą¹¹, a Hoffman Nursery pisze, że odmianie 'Northwind' okresowo podmokła gleba nie przeszkadza¹⁰.

Susza

Włókniste korzenie prosa sięgają według USDA NRCS ponad 3 m w głąb¹⁶. Według Uniwersytetu Wisconsin proso po ukorzenieniu dobrze znosi suszę i wysokie temperatury¹⁵, a według BdS okresy suszy mu nie szkodzą¹³. Polska Wikipedia przypomina, że proso prowadzi fotosyntezę typu C4, co jest zaletą w suchym i gorącym środowisku⁵. Hoffman Nursery opisuje 'Northwind' jako odmianę bardzo odporną na suszę, a o 'Heavy Metal' pisze, że znosi suszę i ubogą glebę, ale nadmiar wody albo żyzna gleba mogą powodować pokładanie się¹⁰. E-katalog ZSP pisze o 'Northwind', że lubi glebę przepuszczalną, umiarkowanie wilgotną, a okresowe susze znosi⁴.

O innych bylinach i trawach na suche, słoneczne miejsca piszemy we wpisie „Ogród odporny na suszę”.

O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.

Kiedy sadzić

BdS radzi sadzić proso wiosną, mniej więcej od końca marca do połowy kwietnia, bo rosnące temperatury pobudzają wzrost korzeni; jesienne sadzenie roślina przeżyje, ale rozwija się potem wolniej¹³. Uniwersytet Wisconsin przypomina, że proso potrzebuje ciepłej gleby, i nie zaleca sadzenia ani bardzo wczesną wiosną, ani jesienią¹⁵. E-katalog ZSP radzi na zimę okrywać świeżo posadzone rośliny, zwłaszcza sadzone jesienią⁴ - więcej w części „Trawa zimą”.

Ile roślin na metr kwadratowy

BdS podaje rozstawę 50-60 cm¹³. E-katalog ZSP zaleca dla gatunku 3 rośliny na m², dla 'Heavy Metal', 'Shenandoah' i 'Squaw' - 5 roślin na m², a dla 'Rotstrahlbusch', którego synonimem nazywa 'Hänse Herms' - 3 rośliny na m²⁴. Knoll Gardens podaje dla 'Heavy Metal' 1-3 rośliny na m², a dla niższego 'Shenandoah' - 3-5 roślin na m²¹¹. W doświadczeniu IHAR w Bydgoszczy proso sadzono co 60 cm²².

Jak szybko rośnie po posadzeniu

Proso to trawa ciepłolubna: według Uniwersytetu Wisconsin zaczyna rosnąć dopiero późną wiosną¹⁵, a według Chicago Botanic Garden najsilniej rośnie w największe upały i kwitnie później latem; trawy chłodnolubne, np. trzcinnik (Calamagrostis), ruszają wcześniej⁸. W niemieckiej ocenie odmian 'Northwind' i 'Squaw' rosły bardzo silnie, 'Heavy Metal' - silnie, a 'Shenandoah' - umiarkowanie¹²; atlas roślin pisze z kolei, że 'Shenandoah' rośnie szybko³. W próbie Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu proso posadzone z pojedynczych pędów krzewiło się tak, że z jednego posadzonego pędu w sezonie wyrastało do około 60 pędów²⁴.

Kiedy przycinać proso

Kępę zostawia się na zimę, a ścina późną zimą albo wczesną wiosną - tak radzą Missouri Botanical Garden i NC State²⁷, a RHS przy 'Hänse Herms'¹. BOKU radzi ciąć wczesną wiosną, bo jesienią i zimą kępy są ozdobne¹⁴, a Chicago Botanic Garden - nie ścinać źdźbeł przed wiosną, bo zwykle stoją prosto przez zimę, a nasiona są wtedy pokarmem dla ptaków⁸. Knoll Gardens podaje przy 'Northwind', 'Heavy Metal' i 'Shenandoah' termin od końca lutego do końca marca¹¹, BdS - wiosną, tuż przed albo zaraz po pojawieniu się pierwszych nowych pędów, żeby ich nie uciąć¹³, a Uniwersytet Wisconsin - wczesną wiosną, zanim ruszy wzrost¹⁵.

Jak nisko przycinać

Missouri Botanical Garden i RHS (przy 'Hänse Herms') radzą ścinać kępy do ziemi²¹, Knoll Gardens - tuż przy ziemi¹¹, BdS - nisko przy ziemi¹³, Uniwersytet Wisconsin - na kilka cali nad ziemią¹⁵, a Chicago Botanic Garden ogólnie dla traw - na wysokość ok. 10 cm⁸. Przy dużych trawach, takich jak proso rózgowate, Chicago Botanic Garden poleca elektryczne nożyce, a nawet piłę łańcuchową; brzegi liści traw bywają ostre i podrażniają skórę, dlatego ogród radzi pracować w rękawicach⁸. Ścięte źdźbła według Knoll Gardens można zostawić na rabacie jako ściółkę albo skompostować¹¹.

Podział - kiedy i jak często

Odmiany rozmnaża się według Uniwersytetu Wisconsin wyłącznie przez podział, najlepiej wiosną, gdy rośliny zaczynają rosnąć, albo zanim osiągną ok. 30 cm wysokości¹⁵. BOKU radzi dzielić wiosną, tuż przed późnym ruszeniem wzrostu¹⁴, RHS przy 'Northwind' i 'Heavy Metal' - w połowie wiosny¹, a Chicago Botanic Garden - wiosną, zanim wyjdą nowe liście; jeśli ten termin minie, rosnącą trawę przed podziałem skraca się o jedną trzecią⁸. Częstość źródła podają różnie: według Uniwersytetu Wisconsin proso najlepiej rośnie, gdy dzieli się je co trzy lata¹⁵, według Chicago Botanic Garden traw nie trzeba regularnie dzielić, chyba że kępy przerosły albo mają pusty środek - wtedy mniej więcej co 5-7 lat⁸, a według BOKU proso przez wiele lat dobrze rośnie w jednym miejscu¹⁴. Siewki odmian mogą nie powtarzać cech odmiany².

Nawożenie

Uniwersytet Wisconsin pisze, że proso rzadko potrzebuje nawożenia, a na żyznych glebach może się pokładać i wymagać podpór¹⁵. Hoffman Nursery odradza przenawożenie 'Heavy Metal', bo daje ono słaby wzrost i skłonność do pokładania się¹⁰, a Missouri Botanical Garden ostrzega, że na zbyt żyznej glebie proso może się kłaść². W doświadczeniu IHAR w Bydgoszczy amerykańskie odmiany prosa rosły bez nawożenia i deszczowania²².

Czy zostawiać kępę na zimę

Tak. NC State radzi zostawić przekwitłe kwiatostany z nasionami jako zimowy pokarm dla ptaków i drobnych ssaków; liście płowieją i utrzymują się przez zimę⁷. Przy 'Northwind' NC State dodaje, że liście zostawione na zimę ograniczają erozję gleby i dają ptakom pokarm i schronienie⁷. Chicago Botanic Garden pisze, że źdźbła prosa zwykle stoją prosto przez zimę⁸, RHS - że sztywne, gęste kępy 'Shenandoah' trwają przez zimę¹, a BOKU radzi ciąć dopiero wczesną wiosną ze względu na ozdobny zimowy wygląd¹⁴. Śnieg może przygiąć źdźbła do ziemi, ale według Uniwersytetu Wisconsin wiele odmian szybko się podnosi¹⁵ - więcej w części „Czy proso pokłada się po deszczu”. Żadne z naszych źródeł nie zaleca wiązania kęp na zimę.

Mróz i strefy w Polsce

Według analizy M. Snowarskiego (dane z lat 1976-2011) z Polski zniknęła najsurowsza strefa mrozoodporności 5b; strefa 7a objęła większość Pomorza Zachodniego i Wielkopolski, a Góry Świętokrzyskie są w surowszej strefie 6a³. Autor ocenia, że gdy ogród leży w strefie o 2-3 przedziały (literowe) cieplejszej od strefy granicznej rośliny, można się czuć dość bezpiecznie³. Atlas roślin daje prosu rózgowatemu strefę 5a i pisze, że wskazane jest zabezpieczenie na zimę³. E-katalog ZSP podaje strefę 4 dla 'Northwind' i 'Shenandoah', a strefę 5 dla 'Heavy Metal' i 'Rotstrahlbusch', którego synonimem nazywa 'Hänse Herms'⁴. Uniwersytet Wisconsin podaje dla gatunku strefy USDA 3a-9b, a dla 'Heavy Metal' - mrozoodporność do strefy 4a¹⁵. RHS daje 'Northwind', 'Heavy Metal', 'Shenandoah' i 'Hänse Herms' klasę H5, czyli mróz od -15 do -10°C - rośliny wytrzymują w większości miejsc Wielkiej Brytanii nawet ostre zimy¹. Według badania genomu prosa opublikowanego w „Nature” odporny na przemarzanie jest ekotyp wyżynny, a nizinny i przybrzeżny są na nie podatne¹⁷.

Wyniki prób zimowania

W próbie Chicago Botanic Garden (strefa USDA 5b) uszkodzenia szyjki korzeniowej i straty roślin prosa po zimie zdarzały się sporadycznie i były drobnym problemem; 'Shenandoah' miał takie uszkodzenie w 2010 roku⁸. W ocenie traw ozdobnych we Wrocławiu proso posadzone wiosną 2006 roku z pojedynczych pędów dostało za zimotrwałość ocenę średnią po pierwszej zimie i dobrą po drugiej; wszystkie badane trawy przezimowały drugą zimę nieco lepiej niż pierwszą, a autorzy wiążą przezimowanie traw z przebiegiem pogody w danym roku²⁴.

Młode rośliny i pierwsza zima

E-katalog ZSP w opisach 'Heavy Metal', 'Shenandoah' i 'Squaw' pisze, że proso jest wystarczająco zimotrwałe, ale zaleca na zimę okrywać świeżo posadzone rośliny, szczególnie sadzone jesienią⁴. BdS pisze, że jako roślina w pełni zimotrwała proso przeżyje sadzenie jesienne, ale rozwija się potem wolniej¹³.

Gdy nie zdążysz posadzić przed zimą

Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić prosa przed zimą, wkop doniczkę w ziemię²⁷. BdS radzi sadzić proso wiosną¹³.

Czy proso się wysiewa

Może, ale źródła oceniają to różnie. Missouri Botanical Garden pisze, że w optymalnych warunkach proso może się wysiewać samo, a siewki odmian mogą nie powtarzać cech odmiany²; przy 'Heavy Metal' dodaje, że z nasion nie powtarza cech, więc jego siewki najlepiej usuwać z nasadzenia, żeby zachować jednolitą barwę liści². Według Uniwersytetu Wisconsin samosiew jest zwykle minimalny, ale w idealnych warunkach bywa obfity, a siewki często bardzo różnią się od roślin matecznych¹⁵. BdS pisze, że do samosiewu skłonne są zwłaszcza odmiany wcześnie kwitnące, m.in. 'Heavy Metal' i 'Shenandoah'¹³. W wieloletniej próbie traw Chicago Botanic Garden siewki prosa rózgowatego były na ogół nieliczne, a zdecydowanie najobficiej wysiewały się odmiany Miscanthus sinensis⁸. Żadne z naszych źródeł nie podaje, że któraś z odmian prosa jest płonna.

Nasze źródła nie podają, czy proso rózgowate wysiewa się w polskich ogrodach. W doświadczeniu IHAR w Bydgoszczy wszystkie badane trawy północnoamerykańskie, także proso, zawiązały nasiona, które zebrano od 3 do 31 października 2001 roku²². We Wrocławiu z jednego kwiatostanu prosa zebrano średnio ok. 515 ziarniaków, ale w teście kiełkowania na szalkach nasiona prosa nie skiełkowały wcale²⁴ - to wynik jednego testu.

Czy się rozrasta

Proso rózgowate rośnie przede wszystkim w kępach, ale powoli rozrasta się lekko płożącymi kłączami²; według Uniwersytetu Wisconsin kłącza są krótkie, a kępa powoli rozrasta się nimi we wszystkich kierunkach¹⁵. E-katalog ZSP pisze, że tworzy zwarte, gęste kępy i nie rozrasta się szeroko, bo jego kłącza są bardzo krótkie⁴, a w ocenie we Wrocławiu proso rosło luźnokępkowo²⁴. Angielska Wikipedia zaznacza, że formy wyżynne mają silniejsze kłącza i bardziej tworzą darń⁵. Ruń prosa oceniono we Wrocławiu jako bardzo odporną na zachwaszczenie²⁴.

Czy proso pokłada się po deszczu

To zależy od odmiany i warunków. Missouri Botanical Garden pisze, że proso zwykle trzyma pion przez cały sezon, ale na zbyt żyznej glebie i w zbyt dużym cieniu może się kłaść². W próbie Chicago Botanic Garden ulewy i silne wiatry przewróciły część odmian prosa, a sztywne źdźbła 'Northwind' stały prosto i razem z kwiatostanami miały ok. 190 cm; niższe oceny w tej próbie wynikały najczęściej z rozchylonych albo położonych źdźbeł, a 'Squaw' dostał ocenę obniżoną głównie za gorszy pokrój⁸. W niemieckiej ocenie 'Northwind', 'Heavy Metal' i 'Shenandoah' uznano za znakomicie odporne na wyleganie, 'Squaw' - tylko za umiarkowanie, a 'Prairie Sky' (spoza naszej oferty) - za bardzo słabo stojący¹². Atlas roślin pisze o 'Squaw', że ma dość wiotkie źdźbła, które na żyznej glebie wylegają³. Uniwersytet Wisconsin pisze, że deszcz albo śnieg może przygiąć źdźbła do ziemi, ale wiele odmian szybko się podnosi, a niektóre wyższe odmiany są bardziej podatne na pokładanie się¹⁵. USDA NRCS dodaje, że proso może wylegać przy silnym wietrze, deszczu i w gęstych łanach¹⁶. Pokładaniu sprzyjają według Hoffman Nursery nadmiar wody i żyzna gleba (przy 'Heavy Metal') oraz przenawożenie i przelanie (przy 'Shenandoah')¹⁰. E-katalog ZSP, który nazywa 'Hänse Herms' synonimem 'Rotstrahlbusch', pisze o tej odmianie, że nie wykazuje tendencji do pochylania się⁴. Atlas roślin opisuje jednak 'Rotstrahlbusch' osobno, jako odmianę o delikatnych źdźbłach, która na żyznych i wilgotnych glebach wylega³, a w próbie Chicago Botanic Garden 'Rotstrahlbusch' dostał ocenę obniżoną głównie za gorszy pokrój⁸.

Gdzie dziczeje

W Ameryce Północnej proso rózgowate jest gatunkiem rodzimym⁶. USDA NRCS pisze, że nie uważa się go tam za chwast ani gatunek inwazyjny, ale zastrzega, że nizinne ekotypy dają więcej biomasy i nasion niż miejscowe dzikie populacje, więc łatwiej się rozprzestrzeniają¹⁶. Chicago Botanic Garden poleca rodzime trawy, m.in. proso rózgowate, jako zamiennik potencjalnie inwazyjnych Miscanthus sinensis i Pennisetum alopecuroides - to rada dla USA⁸.

Według Kew proso rózgowate jest gatunkiem zawleczonym m.in. w Austrii, Belgii, Niemczech, Wielkiej Brytanii, Chinach, Japonii, Indiach, na Hawajach i w trzech stanach USA; Polski na tej liście nie ma⁶. Niemiecka Wikipedia, za florą Schmeil-Fitschen, nazywa je neofitem m.in. w Wielkiej Brytanii, Belgii, Holandii, Niemczech i Austrii i podaje, że w Europie Środkowej obserwowano je jako nietrwale zdziczałe m.in. w Belgii, Holandii, Szwajcarii, Austrii i kilku krajach związkowych Niemiec⁵. EPPO wymienia proso rózgowate wśród czterech gatunków obcych, które na Słowacji lokalnie się zadomowiły (nowe notowania z lat 2008-2021), potrafią przenikać do siedlisk naturalnych i stanowią tam największe ryzyko dla rodzimej flory²⁰. W ocenie ryzyka roślin biopaliwowych dla Hawajów proso dostało wynik oznaczający wysokie ryzyko, choć nie było wtedy znane jako inwazyjne, a we Włoszech, gdzie proponowano je jako roślinę energetyczną, EPPO pisało o podejrzeniu potencjału inwazyjnego²⁰. Na listach EPPO roślin inwazyjnych proso rózgowate nie figuruje²⁰.

W Polsce proso rózgowate ma według krajowej listy roślin naczyniowych (Mirek i in. 2020, za polską Wikipedią) status gatunku tylko uprawianego⁵, a atlas roślin pisze, że rodzaj nie ma gatunków we florze Polski - proso jest uprawiane na ziarno, zawlekane albo sadzone jako ozdobne³. W bazie „Gatunki obce w Polsce” Instytutu Ochrony Przyrody PAN nie ma karty prosa rózgowatego²¹. Dziczeje natomiast inne północnoamerykańskie proso - proso nadrzeczne (P. barbipulvinatum): atlas roślin opisuje je jako gatunek obcy, zadomowiony w siedliskach antropogenicznych i naturalnych, ze stanowiskami w Dolinie Odry³.

Choroby i szkodniki

Missouri Botanical Garden nie notuje poważnych chorób ani szkodników; proso jest nieco podatne na rdzę, zwłaszcza w gorące i wilgotne lata, a w złych warunkach uprawy może dojść do zgnilizny szyjki korzeniowej albo korzeni; mogą się też pojawić wciornastki, przędziorki i chrząszcz nazywany po angielsku Japanese beetle². USDA NRCS wymienia rdze, głownie, plamistości liści i zgnilizny szyjki korzeniowej i korzeni, ale pisze, że większość tych chorób nie ma znaczenia gospodarczego¹⁶. Amerykańska szkółka Hoffman Nursery z Karoliny Północnej pisze, że w jej produkcji najsilniejszą presję chorobową na prosie daje rdza (rodzaje Puccinia i Uromyces), zwykle we wrześniu i listopadzie¹⁰. RHS opisuje 'Northwind' jako odmianę w Wielkiej Brytanii zwykle wolną od szkodników i chorób¹, a NC State przypisuje 'Shenandoah' bardzo dobrą odporność na fytoftorozę⁷. W ocenie we Wrocławiu proso jako jedyna z dziesięciu badanych traw pozostało zdrowe przez cały sezon, podczas gdy u pozostałych od czerwca pojawiała się w niewielkim stopniu rdza; szkodniki nie uszkodziły żadnej z nich²⁴. E-katalog ZSP opisuje proso jako odporne na choroby i szkodniki⁴.

Jelenie i króliki

Rutgers zalicza proso rózgowate do roślin rzadko uszkadzanych przez jelenie (kategoria A, najwyższa w skali A-D)¹⁹. W próbie traw Chicago Botanic Garden jelenie nie interesowały się trawami, ale zanotowano mocne zgryzienie siewki prosa rosnącej w kępie Andropogon gerardii; zdarzało się też zgryzanie traw przez króliki⁸. To dane z USA.

Proso a konie, owce i kozy

USDA NRCS ostrzega, że proso rózgowate może zawierać saponiny, które po zjedzeniu bywają toksyczne dla małych przeżuwaczy (owiec i kóz) i koni - powodują nadwrażliwość na światło i uszkodzenie wątroby; dla bydła może służyć jako pasza albo ściółka¹⁶. To samo podaje angielska Wikipedia⁵.

Rodzaj proso (Panicum L.) opisał Linneusz w „Species Plantarum” w 1753 roku; Kew uznaje w nim dwieście czterdzieści pięć gatunków, a jego zasięg naturalny jest kosmopolityczny⁶. Polska Wikipedia podaje od dwustu sześćdziesięciu pięciu do pięciuset gatunków, zalicza rodzaj do podrodziny Panicoideae i plemienia Paniceae, a jako gatunek typowy wymienia proso zwyczajne (Panicum miliaceum), jednoroczne zboże, które do Europy dotarło w II tysiącleciu p.n.e.⁵. Nazwa rodzaju pochodzi od dawnego łacińskiego słowa oznaczającego proso, a epitet virgatum znaczy „rózgowaty, rozgałęziony” i odnosi się do mocno rozgałęzionych kwiatostanów². Polskie słowo „proso” wywodzi się z prasłowiańskiego *proso i jest w polszczyźnie poświadczone od 1411 roku²⁵.

Proso rózgowate

Proso rózgowate (Panicum virgatum L.) opisał Linneusz w „Species Plantarum” w 1753 roku; to bylina z kłączami, która naturalnie rośnie w Ameryce Północnej aż po Nikaraguę, na Bermudach i Kubie, głównie w strefie umiarkowanej⁶. Angielska Wikipedia podaje zasięg od 55°N w Kanadzie przez USA po Meksyk i opisuje proso jako jeden z dominujących gatunków prerii wysokotrawiastej w środkowej części Ameryki Północnej⁵. USDA NRCS pisze, że dominowało w preriach wysokotrawiastych i sawannach Wielkich Równin i wschodu USA, z których zostało mniej niż 1% pierwotnego zasięgu; rośnie na preriach, w widnych lasach dębowych i sosnowych, na brzegach wód i rzek oraz na wyżej położonych słonawych bagnach w lasach nadmorskich¹⁶. Atlas roślin wymienia też świetliste lasy i torfowiska, także w górach³.

Badanie genomu prosa opublikowane w „Nature” wyróżnia trzy ekotypy - wyżynny, nizinny i przybrzeżny - oraz dwa izolowane rozrodczo cytotypy, tetraploidalny i oktoploidalny; większość odmian to tetraploidy¹⁷. W tym badaniu zimą 2018/2019 w czterech najbardziej wysuniętych na północ ogrodach doświadczalnych zginęło 42,8% genotypów nizinnych, 42,1% przybrzeżnych i 2,4% północnych wyżynnych¹⁷. Polscy autorzy z IHAR opisują dwa ekotypy: z terenów wilgotnych i zalewowych - wysoki, silnie rozkrzewiony, o mocnych łodygach - oraz z terenów suchych, niższy i mniej rozrośnięty²³. W naturalnym zasięgu proso jest rośliną żywicielską gąsienic motyli nazywanych po angielsku skippers oraz Cercyonis pegala; jego nasiona zimą zjadają ptaki śpiewające i drobne ssaki, a kępy dają schronienie przez cały rok⁷.

Nazwy

Polska nazwa gatunku w krajowej liście roślin (Mirek i in. 2020) to proso rózgowate⁵. Angielskie nazwy to m.in. switchgrass, panic grass, tall panic grass, Wobsqua grass, blackbent, tall prairiegrass, wild redtop, thatchgrass i Virginia switchgrass, a niemiecka - Rutenhirse⁵.

Odmiany ozdobne

Niemieckie zrzeszenie szkółek bylinowych BdS ogłosiło cały rodzaj proso Byliną Roku 2020⁵. 'Heavy Metal' wprowadził w latach osiemdziesiątych XX wieku Kurt Bluemel w Maryland⁷, a 'Northwind' - Roy Diblik z Northwind Perennial Farm w Wisconsin; w 2014 roku amerykańskie stowarzyszenie Perennial Plant Association uznało 'Northwind' za Bylinę Roku - jako trzecią trawę w historii tej nagrody¹⁰. 'Shenandoah' wyselekcjonował według Hoffman Nursery w Niemczech Hans Simon z siewki odmiany 'Hänse Herms'¹⁰. 'Squaw' pochodzi według Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Cambridge z niemieckiej szkółki z lat dziewięćdziesiątych XX wieku¹⁸, a e-katalog ZSP podaje jako jej hodowcę amerykańską firmę Bluemel⁴. O podziale odmian na sine i czerwieniejące piszemy w części „Kępa, liście i kwiatostany”.

Proso jako roślina użytkowa

Proso rózgowate służy jako trawa paszowa, do rekultywacji terenów zdegradowanych i jako ceniona trawa ozdobna; od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku w USA i Kanadzie używa się go do produkcji etanolu i energii elektrycznej, a w Europie bada się je w tym celu od 1998 roku²³. W Chinach uprawia się je na paszę⁹. W Ogrodzie Botanicznym IHAR w Bydgoszczy w 1998 roku wysiano siedem amerykańskich odmian prosa z banków genów USA; w 2001 roku wysokość tych odmian i trawy Sorghastrum nutans mieściła się w zakresie 153-225 cm, a autorzy uznali, że wieloletnie trawy C4 można uprawiać w klimacie Polski²². W późniejszych badaniach w Bydgoszczy odmiana Dacotah plonowała ok. 6 t/ha, a Summer ok. 18 t/ha²³. Wczesną odmianę Dacotah wyhodowano w 1989 roku, a późną Summer w 1953 roku; Dacotah zakwita około 50 dni wcześniej²³.