Przetacznik (Veronica)

Kwiaty przetaczników są czterokrotne: jedna działka kielicha zanikła (u niektórych gatunków pojawia się mniejsza piąta), a dwa płatki się zrosły; pręciki są tylko dwa⁸. Według niemieckiej Wikipedii płatki są przeważnie niebieskie, rzadziej białe, a polska wymienia korony białe, niebieskie, różowe i liliowe; korona jest u nasady zrośnięta w krótką rurkę, a owocem jest zwykle spłaszczona, dwunasienna torebka⁸. Flora of China opisuje koronę jako prawie kołową, z najszerszą łatką górną i najwęższą dolną¹⁰.

Przetacznik kłosowy

Przetacznik kłosowy (V. spicata) ma według polskiej Wikipedii 10-50 cm wysokości⁸. Liście dolne są jajowate, górne lancetowate, płytko karbowane, a kwiaty tworzą zwykle jedno bardzo gęste, szczytowe grono; korona jest lazurowa lub niebieskobłękitna, długości 5-7 mm⁸. RHS opisuje go jako kępową bylinę do 60 cm z ząbkowanymi, lancetowatymi liśćmi do 8 cm, pokrytymi srebrzystymi włoskami, która latem tworzy gęste kłosy drobnych, gwiazdkowatych, jaskrawoniebieskich kwiatów¹. NC State pisze o liściach naprzeciwległych, do ok. 5 cm, karbowanych w środkowej części, i o gronach zwężających się ku szczytowi⁴. W uprawie atlas roślin podaje dla gatunku (15) 20-50 cm⁵.

Przetacznik długolistny

Przetacznik długolistny (V. longifolia) ma zwykle 60-150 cm, rzadko do 2 m⁸. Dolne liście łodygowe są naprzeciwległe albo w okółkach po 3-4, a górne - lancetowate, długości 5-15 (20) cm, ząbkowane lub piłkowane; szczytowe grono osiąga do 15 cm, a na łodydze jest zwykle 3-7 gron⁸. RHS opisuje go jako wyprostowaną bylinę kępową do 1,2 m z wąskimi liśćmi w parach albo po trzy¹, atlas roślin podaje w uprawie 0,8-1 m⁵, a e-katalog Związku Szkółkarzy Polskich (ZSP) - 80-100 cm i grona do 25 cm⁶.

Przetacznik pagórkowy i rozesłany

Przetacznik pagórkowy (V. teucrium) ma 30-60 cm i siedzące, naprzeciwległe, tępo ząbkowane liście długości 3-7 cm; ciemnoniebieskie lub szafirowe kwiaty o średnicy 1-1,5 cm tworzą wąskie grona wyrastające parami z kątów górnych liści⁸. Odmianę 'Royal Blue' RHS opisuje jako krzaczastą bylinę do 45 cm z ząbkowanymi, podłużnymi liśćmi i czysto niebieskimi gronami w kątach liści¹. Przetacznik rozesłany (V. prostrata) to według RHS płożąca, półzimozielona bylina do 15 cm z wąsko podłużnymi, ciemnozielonymi liśćmi i krótkimi, wzniesionymi gronami jasno- lub ciemnoniebieskich kwiatów¹; atlas roślin podaje 3-15 cm⁵.

Kiedy kwitną

Przetacznik kłosowy kwitnie według polskiej Wikipedii od czerwca do sierpnia⁸, według atlasu roślin od lipca do sierpnia (września)⁵, a według e-katalogu ZSP w lipcu i sierpniu⁶. Dla przetacznika długolistnego atlas podaje VI-VIII⁵, e-katalog ZSP - od czerwca do końca sierpnia⁶, a RHS - późne lato i wczesną jesień¹. Przetacznik pagórkowy kwitnie według atlasu od maja do lipca⁵, a odmianie 'Royal Blue' Missouri Botanical Garden (MBG) przypisuje kwitnienie w maju i czerwcu². Przetacznik rozesłany kwitnie według atlasu w V-VI⁵.

Kwiaty na kłosie otwierają się od dołu ku górze i naraz otwartych jest 25-50% kwiatów kwiatostanu³. Według Chicago Botanic Garden ścięcie roślin w połowie lata, po pierwszym kwitnieniu, sprzyja kwitnieniu późnym latem³ - więcej w rozdziale o pielęgnacji.

Skąd nazwa

Według Missouri Botanical Garden nazwa rodzaju upamiętnia świętą Weronikę, która według przekazu podała Jezusowi chustę do otarcia twarzy w drodze na Kalwarię²; w średniowieczu wierzono, że w drobnych kwiatach przetaczników można dostrzec jej twarz⁸. Australijski indeks nazw roślin APNI przytacza za Flora of South Australia J. M. Blacka inną wersję: nazwę nadał niektórym gatunkom włoski botanik Mattioli w 1554 roku, prawdopodobnie na cześć świętej Weroniki - zakonnicy zmarłej w Mediolanie w 1497 roku²³. Nowozelandzka sieć NZPCN pisze, że nazwę często wywodzi się od łacińskiego vera („prawda”) i iconica („obraz”), ale w rzeczywistości pochodzi ona od macedońskiego imienia Berenike, czyli „niosąca zwycięstwo”²⁴. Linneusz wybrał nazwę Veronica, bo tak nazywano te rośliny już w wielu językach europejskich; w angielskim jest poświadczona od 1572 roku⁸. Epitet spicata znaczy po łacinie „kłosowy”².

W polszczyźnie XVI wieku przetacznik leśny (V. officinalis) nazywano „przetarznik” lub „przetarnik”, a także „przetarznica” - m.in. w zielnikach Marcina Siennika i Marcina z Urzędowa²⁵. Niemiecka nazwa Ehrenpreis jest poświadczona od XV wieku, a angielskie nazwy to m.in. speedwell, bird's eye i gypsyweed⁸.

Molekularne badania z początku XXI wieku wykazały, że wydzielanie z przetacznika gatunków z półkuli południowej - tak zwanego kompleksu hebe - czyniło rodzaj Veronica parafiletycznym⁸. W 2007 roku Garnock-Jones i współautorzy włączyli więc do niego m.in. rodzaje Hebe i Parahebe, a to ujęcie przyjęły potem bazy taksonomiczne, m.in. Plants of the World Online⁸. Polska Wikipedia dodaje, że w szerokim ujęciu rodzaj ma 13 podrodzajów, a włączono do niego także dawne rodzaje Synthyris i Pseudolysimachion⁸. Badania DNA wykazały też, że chwast przetacznik perski jest bliżej spokrewniony z hebe niż z podobnym do niego przetacznikiem leśnym, gatunkiem typowym rodzaju⁸.

Przetacznik kłosowy i długolistny należą do podrodzaju Pseudolysimachium, który obejmuje dwadzieścia sześć gatunków z Europy, Azji i Ameryki Północnej o szczytowym kwiatostanie; przetacznik rozesłany, pagórkowy i ząbkowany należą do podrodzaju Pentasepalae⁸. Gatunki z grupy Pseudolysimachium łatwo krzyżują się między sobą, a trudno z innymi przetacznikami - dlatego wiele odmian przetacznika długolistnego wyhodowano z udziałem innych gatunków tej grupy⁸. Mieszaniec przetacznika długolistnego z kłosowym ma według bazy Kew przyjętą nazwę Veronica ×media, opisaną w 1803 roku⁷; e-katalog ZSP podaje dla niej polską nazwę przetacznik pośredni⁶.

Veronica czy Pseudolysimachion

Linneusz opisał przetacznik długolistny w 1753 roku jako Veronica longifolia, a w 1852 roku Philipp Maximilian Opiz przeniósł go do utworzonego przez siebie rodzaju Pseudolysimachion⁸. Autorzy długo stosowali oba ujęcia zamiennie, a w XXI wieku przywrócono szeroki rodzaj Veronica⁸. Nazwy Veronica spicata i V. longifolia przyjmują baza Kew i GBIF, które rodzaj Pseudolysimachion traktują jako synonim⁷¹¹, RHS, który podaje Pseudolysimachion longifolium jako synonim¹, i - według polskiej Wikipedii - krajowa lista roślin naczyniowych Polski (Mirek i in. 2020)⁸. Atlas roślin też używa nazwy Veronica spicata (z synonimem Pseudolysimachion spicatum), ale do oznaczania łączy przetacznik kłosowy, długolistny i zwodny w grupę „przetaczników z grupy Pseudolysimachion”⁵. Osobny rodzaj Pseudolysimachion stosują natomiast szwajcarska baza Info Flora⁹ i Flora of China¹⁰, a polski krajowy program ochrony muraw kserotermicznych (Klub Przyrodników 2014) w tekście pisze „Pseudolysimachion spicatum”, a w tabelach „Veronica spicata”²⁷. W tym haśle, tak jak w sklepie, piszemy Veronica.

Przetacznik długolistny - V. longifolia czy V. maritima

Atlas roślin, za czeską „Květeną”, zwraca uwagę, że nazwa V. longifolia nadana przez Linneusza odnosi się do gatunku azjatyckiego, rosnącego od Uralu po Sachalin, więc europejskie okazy należałoby nazywać V. maritima L. (Pseudolysimachion maritimum)⁵; jako Pseudolysimachion maritimum prowadzi go Info Flora⁹. Polska Wikipedia i e-katalog ZSP używają nazwy V. longifolia⁸⁶, a baza Kew podaje dla V. longifolia naturalny zasięg od Europy, także Polski, po Koreę Północną⁷.

Przetacznik pagórkowy i 'Royal Blue'

Baza Kew i GBIF uznają przetacznik pagórkowy za osobny gatunek, Veronica teucrium, a nazwę V. austriaca subsp. teucrium - za jego synonim⁷¹¹; polska Wikipedia zaznacza, że w niektórych ujęciach traktuje się go jako podgatunek przetacznika ząbkowanego⁸. RHS prowadzi odmianę 'Royal Blue' jako V. austriaca subsp. teucrium 'Royal Blue', a nazwę V. teucrium 'Royal Blue' uznaje za synonim¹. Tak samo nazywa ją MBG, według którego nazwa podgatunku nawiązuje do podobieństwa liści do roślin z rodzaju Teucrium². Atlas roślin wymienia 'Royal Blue' (obok 'Knallblau') wśród odmian przetacznika ząbkowanego (V. austriaca w wąskim znaczeniu)⁵. W sklepie odmiana jest przetacznikiem pagórkowym, V. teucrium - pod nazwą gatunku, którą przyjmują baza Kew i GBIF⁷¹¹.

Przetaczniki dziko rosnące w Polsce

Polska Wikipedia, za krajową listą roślin naczyniowych (Mirek i in. 2020), wymienia we florze Polski trzydzieści siedem gatunków przetaczników; ośmiu z nich, m.in. perskiemu, polnemu i nitkowatemu, przypisano status zadomowionych antropofitów, a przetacznik stokrotkowy w Polsce wymarł⁸.

• przetacznik kłosowy (V. spicata) - pospolity na całym niżu, rzadki w górach; rośnie w suchych murawach, na zboczach i obrzeżach lasów⁸. Dziko rosną w Polsce jego dwa podgatunki, typowy i skręcony (subsp. orchidea), a przetacznik kłosowy siwy (subsp. incana) jest tylko uprawiany⁵;
• przetacznik długolistny (V. longifolia) - częsty na brzegach wód, wilgotnych łąkach i w zaroślach⁵; według niemieckiej oceny odmian bylin rośnie naturalnie w miejscach wilgotnych do mokrych, często okresowo zalewanych, zwykle na glebach bogatych w wapń¹⁶;
• przetacznik pagórkowy (V. teucrium) - według atlasu roślin dość częsty, na północy kraju rzadszy⁵, a według polskiej Wikipedii pospolity w całym kraju, w górach nieco rzadszy⁸; suche murawy i zarośla, skraje lasów⁵;
• przetacznik ząbkowany (V. austriaca) - rzadki, na północy go nie ma; rośnie w suchych murawach, zaroślach i dąbrowach, a w uprawie atlas podaje wysokość do 30 cm i kwitnienie w VI-VII⁵;
• przetacznik rozesłany (V. prostrata) - rzadki; według atlasu roślin na północy kraju go nie ma⁵, a według polskiej Wikipedii rośnie w rozproszeniu w zachodniej, północnej i wschodniej części kraju, a brakuje go w środkowej⁸. Rośnie w suchych murawach i na zboczach⁵. Na czerwonej liście z 2016 roku ma kategorię NT (bliski zagrożenia), a w 2006 roku miał kategorię E (wymierający)⁵;
• przetacznik zwodny, czyli wiechowaty (V. paniculata) - bardzo rzadki gatunek o zasięgu pontyjsko-pannońskim, w Polskiej czerwonej księdze (2014) i na czerwonej liście (2016) oceniony jako krytycznie zagrożony (CR)⁵; według polskiej Wikipedii jeden jego podgatunek rośnie tylko w Skorocicach, a drugi tylko w okolicy Tarnogóry⁸.

W Polsce notowano też mieszańca przetacznika kłosowego z długolistnym: atlas roślin nazywa go V. ×mannheimiensis i przytacza notowanie Lucjana Rutkowskiego ze stanowiska z 1980 roku w Rozpędzinach w gminie Kwidzyn⁵. Baza Kew nie przypisuje nazwy V. ×mannheimiensis do żadnego taksonu (status „unplaced”), a dla krzyżówki przetacznika długolistnego z kłosowym przyjmuje nazwę V. ×media⁷. W krajowym programie ochrony muraw kserotermicznych przetacznik pagórkowy, ząbkowany i zwodny są gatunkami wskaźnikowymi tego siedliska, a kłosowy - jego częstym składnikiem, który rośnie też w innych siedliskach otwartych²⁷.

Przetaczniki pod ochroną

Rozporządzenie Ministra Środowiska z 9 października 2014 roku w sprawie ochrony gatunkowej roślin obejmuje ochroną ścisłą tylko jeden przetacznik - zwodny, oznaczony też jako wymagający ochrony czynnej; przetacznika kłosowego, długolistnego, pagórkowego i rozesłanego na tej liście nie ma²⁶. W Niemczech przetacznik kłosowy i długolistny są gatunkami szczególnie chronionymi i na czerwonej liście mają kategorię „zagrożony”; długolistny, rosnący tam głównie w dolinach dużych rzek, był w 2018 roku Kwiatem Roku⁸.

Odmiany przetacznika kłosowego, których nazwy kończą się na Candles, pochodzą od różnych hodowców¹⁸. 'Royal Candles' to nazwa handlowa przetacznika kłosowego 'Glory'²⁵⁶. Według opisu patentowego 'Glory' to przypadkowa siewka, którą latem 1987 roku znaleziono w ogrodzie Heather Philpott w Detling w hrabstwie Kent, wśród wielu odmian przetacznika kłosowego; rodzice są nieznani, a pierwszy raz rozmnożono ją przez podział w 1995 roku¹⁸. E-katalog ZSP podaje jako hodowców Heather i Mike'a Philpottów⁶. Amerykańskiego patentu na 'Glory' udzielono w 2008 roku, a w 2022 roku wygasł¹⁸.

'Snow Candles' ('Joca128') wyrosła z nasion zebranych jesienią 2009 roku z wolno zapylonej rośliny odmiany 'Ulster Blue Dwarf'; roślinę wybrano jesienią 2011 roku, a hodowcą jest Johannes Gerardus Commeraat z Boskoop w Holandii (patent z 2017 roku)¹⁸. Agenci odmiany zapisują to nazwisko jako Cammeraat i podają, że 'Snow Candles' dostała brązowy medal Garden Trials & Trade 2018²¹. 'Bubblegum Candles' ('Verspi') to siewka wybrana latem 2010 roku w Haarlemie z mieszanki nasion przetacznika kłosowego o nieznanych rodzicach; wyhodował ją Janus Verschoor (patent z 2018 roku)¹⁸, a w USA sprzedaje się ją jako 'Pink Candles'²².

Seria First pochodzi z holenderskiej firmy Allplants z Cuijk, a hodowcą jest Wilhelmus T. J. van den Hoogen. 'First Love' ('Alllove') wyrosła z wolnego zapylenia latem 2002 roku i została wybrana w czerwcu 2004 roku; według patentu celem programu hodowlanego były przetaczniki na kwiat cięty¹⁸. 'First Lady' ('Alllady') powstała z wolnego zapylenia we wrześniu 2007 roku i została wybrana w sierpniu 2009 roku, a 'First Glory' ('Alllord') - z zapylenia we wrześniu 2008 roku, wybrana w lipcu 2009 roku; patenty opisują wszystkie trzy jako przetacznik długolistny¹⁸. 'First Love' i 'First Glory' wprowadziła do polskiego handlu Vitroflora⁶.

Serię Anniversary wyhodowała stacja hodowlana firmy Florensis w Quedlinburgu w Niemczech¹⁹. 'Anniversary Rose' ('FLORVSRO1') weszła do handlu w 2020 roku⁶, a według czeskiej szkółki Havlis 'Anniversary Rose' i 'Anniversary Blue' ('Florvsbl1') chroni w Unii Europejskiej prawo hodowcy od 2021 roku²⁰. 'Royal Blue' jest na liście nagród RHS Award of Garden Merit od 1993 roku; żadnej z odmian przetacznika kłosowego ani długolistnego z naszej oferty na tej liście nie ma¹. Złotolistny przetacznik rozesłany 'Aztec Gold', który mieliśmy wcześniej w ofercie, znalazł Dan M. Heims z Terra Nova Nurseries wśród zielonolistnych siewek tego gatunku; patentu udzielono w 2002 roku¹⁸.

Przetacznik kłosowy według RHS potrzebuje pełnego słońca i najlepiej rośnie w glebie przepuszczalnej¹, a według atlasu roślin nie znosi ocienienia i wystarcza mu gleba przeciętna, przepuszczalna, sucha, o odczynie obojętnym⁵. E-katalog ZSP pisze przy gatunku o glebie przepuszczalnej, piaszczystej i o tym, że znosi on krótkotrwałą suszę, a przy odmianach 'Rotfuchs' i 'Nana Blauteppich' - o dość suchych, mineralnych glebach⁶. Uniwersytet BOKU w Wiedniu poleca odmiany przetacznika kłosowego na stanowiska umiarkowanie suche i świeże¹⁷. NC State i Illinois Extension piszą o glebie wilgotnej, ale przepuszczalnej, w pełnym słońcu⁴¹⁴, a Chicago Botanic Garden na karcie odmiany 'Spike' - że przetacznik korzysta ze stale wilgotnej gleby w okresie wzrostu, ale nie znosi mokrej w czasie spoczynku³.

Czy przetacznik kłosowy znosi suszę - źródła się różnią

MBG na karcie odmiany 'Glory' (Royal Candles) pisze, że przetacznik kłosowy ma płytkie korzenie i na ogół nie znosi suchej gleby; najlepiej rośnie przy stałej, regularnej wilgotności i ostrym drenażu, szczególnie zimą². Inaczej RHS, który przypisuje gatunkowi i odmianie 'Glory' odporność na suszę¹, i atlas roślin, według którego przetacznik kłosowy znosi suszę⁵. Iowa State University pisze, że przetacznik kłosowy jest zwykle niższy i bardziej odporny na suszę niż długolistny, a wiele przetaczników po ukorzenieniu dobrze znosi suszę¹². Florensis przypisuje odporność na suszę i upał serii Anniversary¹⁹. BBC Gardeners' World i Iowa State radzą podlewać przetaczniki po posadzeniu, aż się ukorzenią¹⁵¹², a MBG, NC State i Illinois Extension zwracają uwagę na dobry drenaż, zwłaszcza zimą²⁴¹⁴ (więcej w rozdziale „Zimowanie”).

Przetacznik długolistny - wilgoć tak, zastoiska nie

Przetacznik długolistny RHS zaleca sadzić w glebie gliniastej, umiarkowanie żyznej, wilgotnej, ale przepuszczalnej, w pełnym słońcu albo w półcieniu¹. Atlas roślin zaleca słońce lub półcień i glebę przeciętną ogrodową, średnio wilgotną, o odczynie zbliżonym do obojętnego⁵, a e-katalog ZSP - jak dla rośliny łąkowej - stanowisko słoneczne i żyzną glebę o wilgotności wyższej niż przeciętna⁶. MBG pisze, że nie znosi suchej gleby i łatwo rośnie w glebie równomiernie wilgotnej i przepuszczalnej, w pełnym słońcu; znosi lekki cień, ale w zbyt dużym cieniu albo w zbyt żyznej glebie wytwarza słabe, wylegające pędy². Choć w naturze rośnie w miejscach okresowo zalewanych¹⁶, RHS ostrzega przy odmianach 'Charming Pink' i 'First Lady', że nie znoszą zalewania¹, a w próbie Chicago Botanic Garden zamarły wszystkie rośliny formy gatunkowej - głównie przez uszkodzenia nasady pędów i straty zimą³.

Przetacznik pagórkowy i niskie przetaczniki

Przetacznik pagórkowy i rozesłany rosną naturalnie na suchych i piaszczystych murawach, zwykle na glebie wapiennej i przepuszczalnej¹⁶. Odmianie 'Royal Blue' RHS daje słońce lub półcień i glebę gliniastą, umiarkowanie żyzną, wilgotną, ale przepuszczalną, a jednocześnie przypisuje jej odporność na suszę¹; MBG radzi unikać gleb mokrych i źle zdrenowanych². Przetacznik rozesłany RHS poleca do ogrodu skalnego, koryta albo szklarni alpejskiej, w pełnym słońcu i glebie przepuszczalnej¹. Uniwersytet Wisconsin pisze, że niskie przetaczniki nie znoszą mokrego podłoża zimą, dlatego sadzi się je w ogrodach skalnych, na suchych rabatach, podwyższonych grządkach i w korytach; wolą glebę przepuszczalną, najlepiej ubogą i kamienistą, i najobficiej kwitną w pełnym słońcu przy ograniczonym podlewaniu¹³. Młode liście odmiany 'Aztec Gold' wybarwiają się według patentu na złoto w słońcu, a przy słabym świetle - zimą albo w cieniu - są jasnozielone; odmiana znosi pełne słońce, w przeciwieństwie do podobnej 'Trehane', której liście w pełnym słońcu się przypalają¹⁸.

O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.

Sadzenie

BBC Gardeners' World uważa jesień i wiosnę za najlepszą porę sadzenia przetaczników; sadzi się je co 30-60 cm, zależnie od wielkości odmiany, i podlewa, aż się ukorzenią¹⁵. Iowa State radzi obficie podlać rośliny po posadzeniu, żeby wytworzyły głęboki system korzeniowy¹². Dla przetacznika kłosowego atlas roślin podaje rozstawę 25-35 cm (8-16 roślin na m²)⁵, a e-katalog ZSP - 9 roślin na m², sadzonych w grupach po 10-20⁶; dla długolistnego atlas zaleca 33-50 cm (4-9 roślin na m²)⁵. MBG przy odmianie 'First Love' radzi ściółkę organiczną, która wyrównuje wilgotność gleby², a RHS przy 'Charming Pink' - ściółkę na suchszych glebach¹.

Cięcie po kwitnieniu - źródła się różnią

MBG pisze, że u przetacznika kłosowego usuwanie przekwitłych kłosów pobudza dodatkowe kwitnienie, a po kwitnieniu rośliny można ściąć do przyziemnej rozety liści²; według NC State takie ścięcie daje powtórne kwitnienie jesienią⁴. Chicago Botanic Garden zaleca ścięcie roślin w połowie lata, po pierwszym kwitnieniu - pobudza to wzrost zdrowych nowych liści przy ziemi i sprzyja kwitnieniu późnym latem, a usuwanie przekwitłych kwiatostanów przez cały sezon daje wiele nowych, ale krótszych kłosów³. Illinois Extension pisze, że usuwanie przekwitłych kwiatów przedłuża kwitnienie¹⁴, a Iowa State - że częste usuwanie przekwitłych kwiatów pobudza powstawanie nowych¹². E-katalog ZSP przy odmianach 'Rotfuchs' i 'Nana Blauteppich' radzi po pierwszej fali kwitnienia przyciąć rośliny na wysokości kilku centymetrów - kępa się rozkrzewia i zagęszcza, a kwitnienie trwa dłużej - a przy 'First Glory' przyciąć po pierwszej fali, żeby rośliny zakwitły ponownie⁶. Według patentu 'Glory' (Royal Candles) przy usuwaniu przekwitłych kwiatów zwarte kłosy kwitną dwa miesiące lub dłużej¹⁸.

Inaczej RHS przy odmianach przetacznika długolistnego 'Charming Pink' i 'First Lady': przekwitłe pędy radzi usuwać dopiero jesienią¹. Przy 'Royal Blue' MBG radzi przyciąć rośliny o połowę po kwitnieniu - kępa robi się zwarta i może powtórnie zakwitnąć późnym latem albo jesienią, a bez cięcia przed zawiązaniem nasion roślina może się wysiewać²; RHS dodaje, że usuwanie przekwitłych kwiatów 'Royal Blue' utrzymuje zwarty pokrój i sprzyja dobremu kwitnieniu w następnym roku¹. Niskie przetaczniki można po kwitnieniu przystrzyc, żeby wyglądały schludnie¹³, a przetacznik rozesłany według RHS nie wymaga cięcia¹.

Suche pędy

Bylinowe przetaczniki BBC Gardeners' World radzi ścinać od późnej jesieni do późnej zimy¹⁵, a Iowa State - usuwać uschnięte pędy przed ruszeniem wegetacji, wczesną wiosną¹².

Podpory i wyleganie

Wyższe przetaczniki mogą wymagać podpór, zwłaszcza w glebie zbyt wilgotnej albo zbyt żyznej, a w słabszym świetle przetaczniki kwitną skąpiej i mogą się rozkładać³. MBG pisze o podporach przy przetaczniku długolistnym w miejscu słabiej nasłonecznionym², a RHS - przy odmianie 'Charming Pink'¹. W próbie Chicago Botanic Garden 31 z 45 wyprostowanych taksonów w większości lat miało latem zamierające pędy - od stopniowego opadania liści po całkowite zaschnięcie - ale po ścięciu przy ziemi po pierwszym kwitnieniu większość roślin szybko odrastała³.

Podział i rozmnażanie

Ukorzenione przetaczniki można według Iowa State dzielić w razie potrzeby co 3-5 lat¹², a MBG radzi kępy przetacznika długolistnego co trzeci rok wykopać, podzielić i posadzić na nowo, dodając do gleby kompost i obornik². Illinois Extension zaleca częsty podział, który podtrzymuje wigor przetacznika kłosowego¹⁴, a Chicago Botanic Garden - dzielenie wczesną wiosną kęp, które z wiekiem straciły wigor³. RHS i BBC Gardeners' World podają podział jesienią albo wiosną¹¹⁵, a atlas roślin - podział starszych roślin zimą⁵.

Gatunki można siać: nasiona przetacznika kłosowego (2-3 tysiące w gramie) wysiewa się według atlasu od kwietnia do czerwca na rozsadniku, kiełkują w ciągu najwyżej trzech tygodni, a rośliny wysadza się na miejsce stałe w sierpniu lub wrześniu⁵. Uniwersytet Wisconsin pisze, że gatunki i odmiany nasienne, takie jak 'Blauteppich', można siać wiosną, a odmiany i mieszańce rozmnażane wegetatywnie najlepiej rozmnażać z sadzonek pobieranych późną wiosną i wczesnym latem, zaraz po kwitnieniu¹³; BOKU podaje dla odmian podział i sadzonki pędowe¹⁷. 'Glory' i 'Aztec Gold' według patentów rozmnaża się tylko wegetatywnie¹⁸. Odmianę chronioną prawem hodowcy, taką jak 'First Lady', można według RHS dzielić tylko na własny użytek, nie na sprzedaż¹.

Według analizy danych z lat 1976-2011 z Polski zniknęła najsurowsza strefa mrozoodporności 5b, a strefa 6b objęła niemal całe południe kraju⁵. M. Snowarski wyjaśnia, że za graniczną strefę gatunku uważa się najchłodniejszą, w której zimuje on z akceptowalnym ryzykiem, a przy zapasie 2-3 przedziałów literowych można się czuć dość bezpiecznie⁵. Przetacznikowi kłosowemu polskie źródła dają strefę 3: atlas roślin⁵ i e-katalog ZSP, także przy odmianie 'Anniversary Rose'⁶. Polska Wikipedia podaje dla kłosowego strefy 3-9, dla długolistnego 4-9, dla pagórkowego 4-6, a dla rozesłanego 5-9; kłosowy, długolistny i pagórkowy uważa w Polsce za całkowicie mrozoodporne, a rozesłany - za wystarczająco mrozoodporny⁸. Przetacznik długolistny według e-katalogu ZSP jest bardzo odporny na mróz i można go uprawiać nawet w najsurowszym klimacie (strefa 4)⁶.

RHS ocenia ostrożniej

Źródła amerykańskie podają dla przetacznika kłosowego strefy USDA 3-8 albo 3a-8b - tak MBG, NC State, Chicago Botanic Garden i Illinois Extension²⁴³¹⁴ - a patent odmiany 'Glory' strefę 3¹⁸. RHS daje jednak gatunkowi i odmianie 'Glory' (Royal Candles) tylko H4, czyli mrozoodporność od -10 do -5°C, a 'Bubblegum Candles' i 'Nana Blauteppich' - H5¹. Przetacznikowi długolistnemu oraz odmianom 'First Lady' i 'First Glory' RHS daje najwyższą ocenę H7 (poniżej -20°C), 'Royal Blue' - H6 (od -20 do -15°C), a przetacznikowi rozesłanemu - H5 (od -15 do -10°C)¹. MBG podaje dla przetacznika długolistnego, 'Royal Blue' i przetacznika rozesłanego strefy 4-8², patenty odmian 'First Lady' i 'First Glory' - strefę 4¹⁸, a e-katalog ZSP dla 'First Glory' - strefę 5a⁶. Iowa State pisze, że większość odmian z jego zestawienia, m.in. 'First Glory', 'First Lady' i 'Royal Candles', wytrzymuje mróz do strefy 4¹².

W próbie w Chicago zimą szkodziła mokra ziemia, nie mróz

Chicago Botanic Garden porównywał w latach 1999-2009 64 taksony przetaczników w pełnym słońcu (strefa USDA 5b), na glinie o pH 7,4, bez nawożenia i bez okrywania na zimę; najniższa temperatura w czasie próby wyniosła -27°C (2009)³. Uszkodzenia zimowe - od uszkodzenia nasady pędów po zamarcie roślin - miało w którymś roku 44 z 61 taksonów ocenianych co najmniej cztery lata, ale autor przypisuje je nie mrozowi, tylko glebie zatrzymującej wodę i słabemu drenażowi: odporność na mróz nie była problemem³. Do końca próby zamarły wszystkie rośliny formy gatunkowej przetacznika długolistnego, odmian przetacznika kłosowego 'Blauteppich', 'Erika', 'Noah Williams' i 'Rosenrot' oraz 'Sunny Border Blue' i 'White Jolanda'; główną przyczyną ich niskich ocen były poważne uszkodzenia nasady pędów albo duże straty roślin zimą³. 'Glory' (Royal Candles) i 'Aztec Gold' miały uszkodzenia zimowe w dwóch z czterech lat oceny³. 'Sunny Border Blue' była w 1993 roku Byliną Roku amerykańskiego stowarzyszenia Perennial Plant Association, a w tej próbie dostała tylko dwie gwiazdki na pięć³⁷.

Przed mokrą ziemią zimą ostrzegają też inne źródła: według MBG i NC State w mokrej, źle zdrenowanej glebie, zwłaszcza zimą, przetacznikowi kłosowemu grozi zgnilizna korzeni²⁴, Illinois Extension pisze, że dobry drenaż jest ważny dla przeżycia, zwłaszcza zimą¹⁴, a Uniwersytet Wisconsin - że niskie przetaczniki nie znoszą mokrego podłoża zimą¹³. Według szkółki Havlis mokra zima może u przetacznika kłosowego wywołać zgniliznę korzeni²⁰.

Jak długo żyją - źródła się różnią

W niemieckiej ocenie odmian bylin (Arbeitskreis Staudensichtung, lata 2010-2013) większość odmian przetacznika kłosowego dobrze wyglądała tylko na początku, a na dłuższą metę okazała się mało trwała¹⁶. Najstarsze odmiany przetacznika długolistnego, 'Schneeriesin' i 'Blauriesin', które Karl Foerster wyselekcjonował w 1956 roku, dobrze startują, ale od drugiego roku po posadzeniu wyraźnie słabną¹⁶. Atlas roślin nazywa przetacznik kłosowy byliną umiarkowanie trwałą, która po kilku latach może wymagać odnowienia, a przetacznik pagórkowy i rozesłany zalicza do mniej trwałych bylin okrywowych⁵. E-katalog ZSP pisze z kolei, że przetacznik długolistny rośnie w zwartych kępach przez kilka lat⁶, a odmiany przetacznika pagórkowego 'Knallblau' i 'Azurit' dostały w niemieckiej ocenie najwyższą notę; ulotka opisuje je jako bardzo dobrze zimujące i bardzo odporne¹⁶.

Gdy nie zdążysz posadzić przed zimą

Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić przetacznika przed zimą, wkop doniczkę w ziemię³⁸. Jesień, obok wiosny, BBC Gardeners' World uważa za najlepszą porę sadzenia przetaczników¹⁵.

Choroby i szkodniki

MBG pisze, że przetacznik kłosowy, długolistny, rozesłany i 'Royal Blue' nie mają poważnych problemów z owadami ani chorobami; przy kłosowym i rozesłanym ostrzega przed zgnilizną korzeni na glebach mokrych i źle zdrenowanych². Przy przetaczniku długolistnym radzi uważać na mączniaka prawdziwego, a przy 'Royal Blue' wymienia możliwe czerwce, mączniaka prawdziwego i rzekomego, rdzę i zgniliznę korzeni². RHS na kartach wielu przetaczników wymienia mszyce, mączniaki rzekome, grzybowe plamistości liści, zgnilizny grzybowe, Phytophthora i czasem opieńkę¹. W próbie Chicago Botanic Garden choroby były rzadkie albo słabe: najwięcej mączniaka prawdziwego zanotowano w 2003 roku, silnie m.in. na odmianie przetacznika długolistnego 'Blauriesin', a okresowo pojawiała się plamistość liści podobna do septoriozy³. Illinois Extension wymienia u przetacznika kłosowego roztocza, m.in. Tetranychus urticae, wciornastki i mączniaka prawdziwego¹⁴.

Mączniaki i plamistości liści

Co do warunków, w jakich pojawia się mączniak, źródła się różnią. Według patentu 'Glory' (Royal Candles) odmiana jest podatna na mączniaka w suchych warunkach¹⁸, według szkółki Havlis mączniakowi prawdziwemu u przetacznika kłosowego sprzyja nadmiar wilgoci latem²⁰, a BBC Gardeners' World pisze, że mączniak rzekomy albo prawdziwy grozi wtedy, gdy warunki są dla danej odmiany za mokre albo za suche¹⁵. Mączniaka rzekomego przetacznika wywołuje Peronospora grisea; sprzyja mu wilgoć i duża wilgotność powietrza, a zarodniki infekują, gdy na liściach stoi woda²⁸. Objawy to żółknięcie, karłowacenie pędów i zniekształcone młode liście z szarym nalotem od spodu²⁸. Plamistość liści wywołaną przez grzyb Septoria veronicae poznać po drobnych fioletowych do brązowych plamach; liście w końcu opadają, dlatego UF/IFAS radzi usuwać opadłe i porażone liście²⁹. Na Węgrzech w latach 2010 i 2012 na przetaczniku kłosowym i V. spuria zanotowano plamistość liści wywołaną przez Phacellium veronicae - było to pierwsze doniesienie o tej chorobie przetaczników w tym kraju³⁰.

Jelenie i króliki

MBG zalicza przetacznik kłosowy do roślin odpornych na króliki i jelenie, a o przetaczniku rozesłanym pisze, że jelenie i króliki zwykle go omijają². NC State uważa przetacznik kłosowy za odporny na jelenie i króliki⁴, Chicago Botanic Garden - za nieatrakcyjny dla nich³, a Uniwersytet Wisconsin pisze, że jelenie i króliki niechętnie zjadają niskie przetaczniki¹³. Rutgers daje przetacznikom ocenę B (rzadko poważnie uszkadzane) i zastrzega, że żadna roślina nie jest całkowicie odporna na jelenie³¹.

Czy przetacznik jest trujący

Przetacznika nie ma na listach ASPCA ani wśród roślin trujących, ani wśród nietrujących dla psów i kotów³². ASPCA zaznacza jednak, że listy nie są kompletne, a zjedzenie każdej rośliny może wywołać u psa lub kota wymioty i rozstrój żołądka³². Czeska szkółka Havlis deklaruje, że V. ×media, np. 'First Love', nie jest trujący ani alergenny²⁰.

Czy przetacznik dziczeje

Przetacznik kłosowy i długolistny to w Polsce gatunki rodzime⁵. Za granicą przetacznik długolistny zawleczono m.in. do Wielkiej Brytanii, wielu stanów USA i prowincji Kanady⁷. Atlas roślin inwazyjnych USA wymienia go na liście gatunków inwazyjnych Wirginii Zachodniej, a serwis Minnesota Wildflowers pisze, że czasem ucieka z upraw, choć w Minnesocie notowano go rzadko - zapewne jest tam niedoszacowany³⁵.

Przetaczniki, które są chwastami

Kilka przetaczników to chwasty. Przetacznik perski pochodzi z Kaukazu; polska Wikipedia pisze, że pojawił się w Polsce w pierwszej połowie XIX wieku na Nizinie Nadwiślańskiej⁸, a atlas roślin podaje rok 1862 i nazywa go zadomowionym, inwazyjnym chwastem, częstym w zbożach, uprawach okopowych i ogrodach⁵. Przetacznik nitkowaty, uprawiany od XVIII wieku w ogrodach skalnych, uciekł z upraw i jest w Polsce od 1936 roku⁵; RHS pisze, że w Wielkiej Brytanii rzadko wiąże nasiona i rozprzestrzenia się kawałkami pędów roznoszonymi przy koszeniu trawnika¹. Przetacznik polny to archeofit i pospolity chwast upraw polowych, a bluszczykowy - rodzimy chwast upraw i ogrodów⁵. Przetaczniki z naszej oferty to inne gatunki: kłosowy, długolistny i pagórkowy.

Przetacznik a owady

Według Chicago Botanic Garden od połowy czerwca kłosy wyprostowanych przetaczników obsiadają motyle i pszczoły³, a Iowa State nazywa kwiaty przetaczników znanym magnesem dla wielu różnych zapylaczy¹². NC State pisze, że kwiaty przetacznika kłosowego przyciągają pszczoły i motyle⁴, a niemiecka Wikipedia - że zapylają go pszczołowate, motyle i muchówki⁸. W badaniu z północno-wschodniej części europejskiej Rosji przetacznik kłosowy opisano jako roślinę wyspecjalizowaną w zapylaniu przez pszczoły: w innych częściach zasięgu ważną rolę odgrywają pszczoły samotnice, a na północy zapylają go głównie trzmiele, m.in. Bombus pascuorum i B. pratorum³³. RHS umieszcza przetacznik kłosowy i długolistny na liście Plants for Pollinators, a odmiany 'First Lady' i 'First Glory' oznacza jako rośliny dla zapylaczy¹.

Polska Wikipedia wymienia przetacznik pagórkowy wśród roślin miododajnych - nektar wytwarza się u podstawy słupka⁸. E-katalog ZSP oznacza jako miododajne odmiany 'Nana Blauteppich', 'Rotfuchs' i 'First Glory', ale nie same gatunki, kłosowy i długolistny⁶. Przetacznik długolistny jest rośliną żywicielską gąsienic przeplatki maturny (Euphydryas maturna), motyla z załączników II i IV dyrektywy siedliskowej: w Dolinie Biebrzy gąsienice żerują na nim przed zimowaniem, obok Fraxinus excelsior, a niektóre lokalne populacje motyla wydają się od niego całkowicie zależne³⁴⁸. Przetacznik pagórkowy jest rośliną żywicielską przeplatki britomartis⁸.