Krwawnik (Achillea)

Liście krwawników są zwykle pierzasto klapowane (u kichawca niepodzielone, piłkowane), a kwiaty zebrane w koszyczki z kwiatów języczkowych i rurkowych, które tworzą zwarte albo luźne, mniej więcej płaskie baldachogrona⁵. U krwawnika pospolitego koszyczki mają 3-5 mm średnicy, liście są trzy- albo czterokrotnie pierzastosieczne, a roślina ma 20-80 cm wysokości⁶. Krwawnik pospolity rozrasta się kłączem i rozłogami, długimi nawet do 50 cm⁶.

Dziko rosnący krwawnik pospolity kwitnie według polskiej Wikipedii od czerwca do września, czasem do października⁶; Missouri Botanical Garden podaje czerwiec-wrzesień³. Na kartach odmian z naszej oferty kwitnienie zaczyna się zwykle w czerwcu albo lipcu i trwa do września, a przy niektórych odmianach do października. W próbie Chicago Botanic Garden barwa kwiatów płowiała w miarę starzenia się koszyczków, więc w czasie kwitnienia często widać było naraz kilka odcieni².

Skąd nazwa

Łacińska nazwa pochodzi od imienia Achillesa, bohatera mitów greckich⁶. Polska nazwa nawiązuje do krwi i należy do ludowych nazw ziół nadawanych według ich dawnego zastosowania¹⁶. Epitet millefolium znaczy „tysiąclistny” i nawiązuje do silnie podzielonych liści³; jedna z ludowych nazw krwawnika pospolitego to „tysiąclist”⁶. Ziele krwawnika jest surowcem zielarskim opisanym w farmakopei⁶ - w katalogu piszemy o krwawnikach jako o bylinach ozdobnych.

Krwawnik pospolity bywa z pozoru podobny do silnie trującego szczwołu plamistego, zwłaszcza baldachowatymi kwiatostanami⁶.

Liczba gatunków krwawnika zależy od ujęcia: Ogród Botaniczny Uniwersytetu w Cambridge podaje 85¹⁷, Flora of North America około 115⁵, a polska Wikipedia 141⁶; w obrębie rodzaju opublikowano blisko tysiąc nazw⁶. Najwięcej gatunków rośnie w Europie i Azji⁵.

Gatunki w ogrodach

• krwawnik pospolity (A. millefolium) - rośnie dziko w całej Polsce, na łąkach, murawach, pastwiskach, przydrożach i miedzach⁶; od niego pochodzi większość niskich i średnich odmian z naszej oferty;
• krwawnik wiązówkowaty (A. filipendulina) - pochodzi z Kaukazu, Iranu i Afganistanu, tworzy zwartą kępę i płaskie, złote baldachogrona na sztywnych pędach³; według polskiego katalogu szkółkarskiego jego zasięg sięga po Azję Środkową, do handlu wszedł w 1803 roku i dorasta do 1,5 m⁷;
• krwawnik kichawiec (A. ptarmica) - ma niepodzielone, piłkowane liście; epitet znaczy „wywołujący kichanie”⁶. W Polsce rośnie dziko na mokrych łąkach i nad wodami, najczęściej na zachodzie kraju⁶. Odmiany pełne, jak 'The Pearl', mają w koszyczku kilkadziesiąt kwiatów języczkowych⁵;
• mieszańce - np. 'Moonshine', którą wyhodował w 1954 roku Alan Bloom¹⁷, oraz grupa Galaxy, wprowadzona z Niemiec w 1986 roku².

Niemiecki szkółkarz Ernst Pagels wyselekcjonował osiem odmian krwawnika⁶. W 2021 roku krwawnik był w Niemczech Byliną Roku⁹.

Krwawniki dziko rosnące w Polsce

W Polsce rośnie od 8 do 11 gatunków krwawnika, zależnie od ujęcia⁶. Najpospolitszy jest krwawnik pospolity; we wschodniej Polsce najczęstszy jest krwawnik pannoński, w suchych murawach rośnie krwawnik pagórkowy, a w dolinach dużych rzek - krwawnik wierzbolistny⁶. Bardzo rzadkie są krwawnik szczecinkolistny, krytycznie zagrożony według polskiej czerwonej listy, i krwawnik wyprostowany, potwierdzony tylko na dwóch stanowiskach⁶. Żaden krwawnik nie figuruje na liście gatunków roślin chronionych z 2014 roku¹⁵.

Większość krwawników potrzebuje pełnego słońca i przepuszczalnej gleby - RHS nazywa przepuszczalność warunkiem koniecznym, a w zimnych, ciężkich glinach i w ziemi podmokłej rośliny marnieją¹. Gleby przed sadzeniem nie trzeba poprawiać, bo na żyznej krwawniki wyrastają wysokie i wiotkie, a rośliny w gruncie nie wymagają nawożenia¹. Podobnie piszą uniwersytety amerykańskie: na zbyt żyznej ziemi krwawnik szybciej się rozrasta i wylega, a najdłużej żyje i najlepiej kwitnie na glebie ubogiej, suchej, w pełnym słońcu; w półcieniu się wyciąga¹¹. Inaczej przy krwawniku wiązówkowatym pisze polski katalog szkółkarski - zaleca glebę przepuszczalną i żyzną, ale też pełne słońce, bo bez niego pędy są wiotkie i wylegają⁷.

Krwawniki znoszą suszę dopiero po ukorzenieniu - młode rośliny trzeba podlewać w czasie suszy przez pierwszy rok¹. Krwawnik pospolity rośnie na glebach od lekko kwaśnych do zasadowych i znosi ubogą ziemię, suszę i umiarkowane zasolenie⁴.

Wyjątkiem jest krwawnik kichawiec: według RHS woli wilgotniejszą glebę niż większość krwawników, choć nie podmokłą, i najlepiej rośnie w półcieniu¹, a polski katalog szkółkarski poleca mu słońce i glebę lekko wilgotną⁷. Missouri Botanical Garden zaznacza, że i on źle rośnie na mokrych stanowiskach i w ciężkiej ziemi³.

W sklepie podajemy dla krwawników od 7 do 9 roślin na m², zależnie od odmiany; w próbie Chicago Botanic Garden sadzone co 46-61 cm zarosły całą przestrzeń do drugiego sezonu². O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.

Cięcie i drugie kwitnienie

RHS pisze, że regularne usuwanie przekwitłych kwiatostanów powinno przedłużyć kwitnienie do jesieni¹. Missouri Botanical Garden radzi ciąć przekwitłe kwiatostany do bocznych pąków, a po kwitnieniu ściąć roślinę do liści przyziemnych, co może dać dokwitanie jesienią³. Próby nie są tu jednak jednoznaczne: w Chicago usuwanie przekwitłych kwiatostanów na ogół nie przyspieszało powtórnego kwitnienia², a w ogrodzie Schönbrunn w Wiedniu większość odmian przekwitła przed połową sierpnia - autorzy podkreślają, że do wczesnego drugiego kwitnienia potrzebne jest szybkie ścięcie przekwitłych kwiatostanów⁸. Usuwanie przekwitłych kwiatostanów ogranicza też samosiew - przy odmianie 'Terracotta' polski katalog szkółkarski zaznacza, że jej siewki są zwykle mniej okazałe i słabiej wybarwione⁷.

Wyleganie i podpory

Pędy krwawnika pospolitego są słabe i łatwo się kładą, zwłaszcza w gorącym, wilgotnym klimacie i na wilgotnej, żyznej glebie³. Pomaga skrócenie pędów kwiatowych pod koniec maja, nawet o połowę - kwitnienie się opóźnia, a pędy wyrastają niższe i sztywniejsze¹. W próbie w Chicago formy kępowe stały względnie prosto i zwykle lekko pokładały się dopiero pod koniec sezonu, a najmocniej wylegały odmiany ocenione dostatecznie lub słabo². Wysokie odmiany krwawnika wiązówkowatego często trzeba podpierać, zwłaszcza na zbyt żyznej glebie³, a kichawiec według polskiego katalogu szkółkarskiego - zwykle jeszcze przed kwitnieniem⁷.

Rozrastanie i dzielenie

Krwawnik pospolity rozrasta się kłączami i z samosiewu, a pozostawiony bez kontroli może tworzyć duże kolonie³; w starannych rabatach bywa przez to niepożądany¹. Kichawiec 'The Pearl' rozrasta się podziemnymi rozłogami podobnymi do perzu - polski katalog szkółkarski radzi ograniczać go obrzeżami⁷. Większość krwawników warto dzielić wiosną co 3-5 lat¹, a krwawnik pospolity i kichawiec według Missouri Botanical Garden nawet co 2-3 lata³. Niemieccy szkółkarze piszą, że krwawniki nie są zbyt długowieczne⁹.

Jesień i wiosna

Przekwitłe pędy często stoją przez zimę i dają pokarm i schronienie zwierzętom; ścina się je przy ziemi wczesną wiosną. Przyziemna rozeta liści bywa zielona przez zimę i nie potrzebuje okrycia¹.

Polska leży w strefach mrozoodporności od 6a do 8a¹⁴. Większość odmian z naszej oferty ma według kart strefę 3, a Missouri Botanical Garden podaje dla krwawnika pospolitego, wiązówkowatego i kichawca 'The Pearl' strefy 3-9³. RHS daje krwawnikowi pospolitemu, kichawcowi i 'Cloth of Gold' najwyższą ocenę mrozoodporności, H7 - poniżej -20°C¹. Dla nowych, zwartych serii dostawcy sadzonek podają strefę 4: Milly Rock 4a-9a (Darwin Perennials), Desert Eve 4-9 (Danziger, Walters Gardens)¹⁰. W próbie Chicago Botanic Garden mróz nie był czynnikiem ograniczającym, z wyjątkiem jednego mniej mrozoodpornego gatunku². Strefa to jednak średnia z wielolecia, a nie rekord¹⁴.

Krwawnikom szkodzi też mokra ziemia: według RHS w zbyt mokrej glebie mogą marnieć, a w bardzo zimne, mokre zimy cierpią¹. W Chicago słabe wyniki krwawnika wełnistego i dwóch mieszańców przypisano raczej nadmiarowi wilgoci niż mrozowi², a polski katalog szkółkarski pisze, że krwawnik wełnisty bez śniegu wymarza, a pod grubą warstwą śniegu często gnije⁷.

Gdy nie zdążysz posadzić przed zimą

Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić krwawnika przed zimą, wkop doniczkę w ziemię¹¹.

Choroby

Krwawniki mogą chorować na mączniaka prawdziwego, gdy jest zbyt sucho, a na zgniliznę korzeni, gdy jest mokro; bywają też podatne na mszyce¹. W próbie w Chicago wszystkie odmiany kichawca co roku, zwykle od sierpnia, miały mączniaka². Missouri Botanical Garden wymienia przy krwawniku pospolitym jako okazjonalne choroby zgniliznę łodyg, mączniaka i rdzę³, a NC State nazywa zgniliznę łodyg i mączniaka rzadkimi⁴.

Ogrodowa bylina czy chwast?

Krwawnik pospolity rozrasta się łatwo, więc bywa niepożądany w trawnikach i starannych rabatach¹. W Stanach Zjednoczonych zdziczał i wielu uważa go za agresywny chwast³; urzędowa karta USDA odróżnia jednak rodzimy krwawnik zachodni, polecany do nasadzeń, od inwazyjnej formy europejskiej¹². Polski katalog szkółkarski podaje odwrotny pomysł: krwawnik pospolity można próbować uprawiać zamiast trawy w bardzo suchych, nasłonecznionych miejscach, kosząc go co tydzień⁷.

Zwierzęta domowe i skóra

Według amerykańskiej bazy zatruć zwierząt ASPCA krwawnik pospolity jest toksyczny dla psów, kotów i koni¹³. NC State radzi sadzić go z dala od zwierząt domowych i nosić rękawice, bo może wywołać kontaktowe zapalenie skóry⁴; krwawnik należy do astrowatych, które u części osób uczulają przy kontakcie¹³. Jelenie rzadko poważnie go uszkadzają¹³.

Krwawnik a owady

RHS pisze, że krwawnik pospolity może wspierać ponad sto gatunków owadów¹. W 2023 roku w ogrodzie Schönbrunn w Wiedniu na 47 odmianach krwawnika odnotowano 34 gatunki pszczół; najwięcej gatunków odwiedzało odmiany różowe, niewiele mniej białe, a czerwonych i pomarańczowych odmian było w próbie niewiele⁸. Drobne kwiaty z krótką rurką służą głównie pszczołom o krótkim języczku, bzygom i chrząszczom; trzmiele i pszczoła miodna pojawiały się tam tylko sporadycznie⁸. Pełnokwiatowy kichawiec 'The Pearl' należy do nielicznych krwawników ubogich w nektar i pyłek⁹. Krwawnik przyciąga też owady pożyteczne, m.in. dziubałeczki i bzygi¹². W badaniach amerykańskich dziki krwawnik pospolity przyciągał więcej pszczół niż jego odmiana 'Strawberry Seduction' i odwiedzało go więcej gatunków pszczół niż mieszańce 'Moonshine' i 'Salmon Beauty'¹².

Do wazonu i do suszenia

Krwawnik pospolity to dobry kwiat cięty i do suszenia, a korzenny zapach liści utrzymuje się w suchych bukietach³. Do suszenia ścina się pędy, gdy kwiatostany osiągną pełną wielkość i barwę i są twarde, a potem suszy się je powieszone zwykle 2-3 tygodnie¹¹.