Płomyk (Phlox)

Kwiat płomyka ma rurkowaty, żebrowany kielich z pięcioma ząbkami i talerzykowatą koronę: długa, wąska rurka przechodzi w pięć płasko rozpostartych łatek³. Poszczególne gatunki wyglądają jednak zupełnie inaczej.

Płomyk szydlasty

Ma płożące się, owłosione, rozgałęzione pędy, które ukorzeniają się w węzłach i tworzą gęste maty, a z wiekiem drewnieją³. Liście są naprzeciwległe, długie na 0,6-2 cm i szerokie na 1-2 mm, szydlaste i ostro zakończone³. Missouri Botanical Garden podaje dla gatunku 8-15 cm wysokości i 30-60 cm szerokości; pachnące kwiaty mają do około 2 cm średnicy, a ich łatki są wyraźnie wcięte na końcu². Polski katalog szkółkarski pisze o roślinie do 10 cm, która w kwietniu i maju pokrywa się masą kwiatów¹⁰. O tym, czy liście zostają zielone przez zimę, źródła piszą różnie: RHS nazywa płomyk szydlasty zimozielonym¹, NC State półzimozielonym³, a Missouri Botanical Garden pisze, że liście zachowują zimą nieco zieleni².

Płomyk wiechowaty

Rośnie w wyprostowanej kępie wysokiej na 60-120 cm, na sztywnych pędach z naprzeciwległymi, eliptycznymi liśćmi; pachnące kwiaty do około 2 cm średnicy tworzą gęste, kopulaste kwiatostany od lipca do września². RHS podaje wysokość do 1,2 m i kwitnienie od połowy do końca lata¹. Według atlasu roślin odmiany wczesne kwitną od początku lipca, a późne zakwitają pod koniec sierpnia lub we wrześniu¹³. Znacznie niższe są zwarte serie Early i Flame holenderskiej firmy Bartels Stek - dystrybutorzy i Missouri Botanical Garden podają dla nich około 30-46 cm¹⁶², choć w próbie Chicago Botanic Garden jedna z odmian serii Flame urosła do 86 cm⁴.

Płomyk kanadyjski

To gatunek leśny: tworzy maty liści, a pędy kwiatowe dorastają do 30-38 cm; lekko pachnące kwiaty, liliowe, różowe lub niebieskie, mają do około 3,8 cm średnicy i wcięte łatki². Pędy ukorzeniają się w węzłach, więc roślina z czasem tworzy duże kolonie². Polski katalog szkółkarski podaje 25-40 cm i kwitnienie w maju i czerwcu¹⁰.

Zapach

Kwiaty płomyków rabatowych pachną, ale siła zapachu zależy od odmiany⁴. W próbie Mt. Cuba Center zapach 'Davida' oceniono jako silny, 'Bright Eyes' jako łagodny, a u 'Jeany' i 'Orange Perfection' nie stwierdzono go wcale⁵. Polski katalog szkółkarski pisze o 'Bright Eyes', że jej zapach wabi ćmy i dlatego jest najsilniejszy wieczorem¹⁰, a Ogród Botaniczny PAN w Powsinie - że po zmierzchu najwięcej owadów przyciągają odmiany o białych lub perłowych kwiatach¹¹.

Skąd nazwa

Nazwa rodzaju pochodzi od greckiego słowa phlox, czyli płomień, i nawiązuje do intensywnych barw kwiatów niektórych odmian². Epitet subulata znaczy „szydlasty” i odnosi się do kształtu liści, paniculata - do kwiatów zebranych w wiechy, a divaricata znaczy „rozłożysty”². Przymiotnik „kanadyjski” nie odnosi się do dzisiejszej Kanady, lecz do kolonizowanych przez Francję w XVII i XVIII wieku ziem wschodniej Ameryki Północnej¹¹; RHS podaje dla tego gatunku synonim Phlox canadensis¹.

Naturalny zasięg rodzaju obejmuje Amerykę Północną po północny Meksyk oraz Syberię, rosyjski Daleki Wschód i Mongolię⁷. Inne źródła liczą od około 60 do około 70 gatunków¹²⁸.

Gatunki w ogrodach

• płomyk wiechowaty (P. paniculata) - pochodzi ze wschodu Stanów Zjednoczonych; w stanie Missouri rośnie w wilgotnych, żyznych lasach nizinnych i na brzegach strumieni². Ma też polską nazwę „płomyk trwały”¹²;
• płomyk szydlasty (P. subulata) - rośnie dziko w dość suchych, skalistych lub piaszczystych miejscach, w widnych lasach i na zboczach, od Michigan i Ontario po Karolinę Północną²;
• płomyk kanadyjski (P. divaricata) - gatunek z żyznych lasów, pól i brzegów strumieni²;
• płomyk rozłogowy (P. stolonifera) - z Appalachów; szybko się rozrasta nadziemnymi rozłogami³;
• płomyk plamisty (P. maculata) - zawdzięcza nazwę kropkowanym łodygom, rośnie na wilgotnych łąkach², a w ogrodzie wymaga ciężkiej, stale wilgotnej ziemi¹¹;
• płomyk Arendsa (P. ×arendsii) - Georg Arends zaczął w 1912 roku krzyżować wcześnie kwitnący płomyk wiechowaty z niskim płomykiem kanadyjskim¹⁹;
• płomyk Douglasa (P. douglasii) - tworzy poduchy około 10 cm wysokości i obficie kwitnie w maju¹⁰.

Z historii

Płomyk szydlasty był w uprawie najpóźniej pod koniec XVIII wieku, a odmiany różowe, białe i czerwone znano już w 1850 roku¹⁹. Płomyk wiechowaty opisał i zilustrował Dillenius w 1732 roku, a w Niemczech odnotowano go po raz pierwszy w 1765 roku⁸. W 1917 roku znano 584 nazwane odmiany¹⁹. Niemiecki szkółkarz Karl Foerster wyhodował blisko 370 odmian bylin, zwłaszcza ostróżek i floksów¹⁹; w 1917 roku pisał, że życie bez floksów to pomyłka¹⁹. Rosyjski hodowca Paweł Gaganow w latach 1935-1967 wyhodował setki odmian płomyka wiechowatego¹⁹. W 2006 roku płomyk był w Niemczech Byliną Roku¹⁹.

Płomyki w Polsce

Żaden płomyk nie należy do rodzimej flory Polski¹³. Płomyk wiechowaty jest u nas rozpowszechnioną rośliną ozdobną, która czasem dziczeje¹². Floksy zdobiły dawne ogrody wiejskie i sadzono je przy ogrodzeniach jako jedną z wysokich roślin²⁰. Polski katalog szkółkarski zalicza płomyk wiechowaty do podstawowych gatunków ogrodów naturalistycznych i rustykalnych, a także opisuje polskie odmiany Przemysława Godlewskiego: 'Narwiański Wir', 'Warsaw Sunrise' i 'Skubiankę', zwyciężczynię plebiscytu Konkursu Roślinnych Nowości 2023¹⁰. Płomyk szydlasty należy do tak zwanej „piątki wiosennej”, czyli pięciu podstawowych wiosennych roślin skalnych¹².

Płomyk szydlasty

Najobficiej kwitnie w pełnym słońcu i lepiej niż większość płomyków znosi gorące, suche stanowiska; dobrze rośnie na glebie piaszczystej i żwirowej, a dobry drenaż jest ważny². Znosi ubogą ziemię i po ukorzenieniu suszę, ale nie znosi nadmiaru wilgoci, a w cieniu kobierzec się przerzedza⁹. Karta RHS zaleca natomiast glebę żyzną i wilgotną, w słońcu lub półcieniu¹ - źródła zgadzają się tylko co do tego, że ziemia musi dobrze przepuszczać wodę.

Płomyk wiechowaty

Najlepiej rośnie na glebie wilgotnej i przepuszczalnej⁴, a w zbyt suchym miejscu rośnie źle¹. Co do słońca źródła się różnią. Uniwersytet Minnesoty zaleca pełne słońce, bo cień zmniejsza liczbę kwiatów i nasila choroby, i odradza sadzenie przy płotach i murach, gdzie słabo przewiewa⁹. Niemiecka ocena odmian bylin z lat 2018-2021 pokazała jednak, że w gorące, suche lata - zwłaszcza latem 2018 roku - płomyki w pełnym słońcu cierpiały i masowo chorowały na mączniaka, nawet gdy nie brakowało im wody; poza chłodnymi, wilgotnymi regionami zaleca ona miejsca jasne, ale bez bezpośredniego słońca, na przykład w rozproszonym cieniu luźno rosnących drzew, bez silnej konkurencji ich korzeni⁶. Ogród botaniczny w Zabrzu poleca słońce lub półcień i zauważa, że w pełnym słońcu płomyki kwitną krócej, a kwiaty tracą intensywne barwy¹². Chicago Botanic Garden pisze, że płomyki rabatowe najlepiej wypadają tam, gdzie letnie noce są chłodne⁴.

Płomyk kanadyjski

Najlepiej rośnie w półcieniu lub cieniu, na glebie próchnicznej, umiarkowanie wilgotnej i przepuszczalnej². Poranne słońce wzmacnia kwitnienie, ale ostrego słońca roślina nie znosi, a gdy latem gleba jest za sucha, częściowo przechodzi w stan spoczynku⁹. Polski katalog szkółkarski pisze, że znosi lekki półcień¹⁰, a Ogród Botaniczny PAN - że do cienioznośności barwinka sporo mu brakuje¹¹.

O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.

Płomyk szydlasty

Polski katalog szkółkarski zaleca 11 roślin na m², sadzonych w grupach po 3-10¹⁰. Po kwitnieniu warto skrócić pędy o połowę - roślina jest wtedy zwarta i gęstsza, a czasem lekko powtarza kwitnienie². Kobierzec można też przystrzyc nożycami albo skosić kosiarką ustawioną wysoko⁹. Starsze nasadzenia przerzedzają się, bo nowe przyrosty rozchodzą się od środka na zewnątrz, a stare pędy drewnieją i tracą większość liści³; według atlasu roślin po 5-10 latach nasadzenie trzeba odnowić¹³. Płomyk szydlasty rozmnaża się przez ostrożne odcinanie ukorzenionych pędów z brzegów kępy⁹. RHS radzi rozsypać wokół nasady roślin około 1 cm grysu, który poprawia drenaż przy pędach, a jesienią i zimą usuwać z kęp i spomiędzy nich opadłe liście¹.

Płomyk wiechowaty

Płomyki wiechowate nie lubią długo stać w doniczce: kupione później w sezonie mogą stracić część liści i wyglądać marnie. Zdrową roślinę wystarczy wtedy przyciąć i posadzić¹⁷. RHS zaleca co najmniej 60 cm odstępu między roślinami¹. W suche okresy trzeba go podlewać, ale nie po liściach, a letnia ściółka chłodzi korzenie². Uniwersytet Minnesoty radzi zostawić 5-6 pędów, gdy mają około 15 cm, i uszczknąć im wierzchołki - pędy są wtedy mocniejsze, kwiatostany większe, a mączniak mniej dokucza⁹; Chicago Botanic Garden radzi wyciąć czwartą część pędów⁴. Pod koniec maja pędy można skrócić nawet o połowę - kwitnienie przesuwa się wtedy zwykle o 3-4 tygodnie¹.

Usunięcie przekwitłych kwiatostanów może dać jesienią dodatkowe, mniejsze kwiaty na pędach bocznych¹; Ogród Botaniczny PAN pisze, że powtórne kwitnienie jest zwykle słabsze i mniej pachnące¹¹. Usuwanie przekwitłych kwiatostanów chroni też przed samosiewem: siewki nie powtarzają cech odmiany i zwykle mają bladoamarantowe kwiaty⁹, rosną silniej i szybko zagłuszają odmiany¹². Na wietrznych stanowiskach wysokie płomyki mogą wymagać podpór¹. RHS radzi wiosną nawozić płomyki na ubogich glebach¹, a Ogród Botaniczny PAN - nawozić od wiosny do połowy sierpnia, zwłaszcza fosforem i mikroelementami¹¹.

Dobrze rosnące płomyki dzieli się co 2-4 lata, najlepiej wiosną, a każda część powinna mieć 3-5 silnych pędów z korzeniami⁹. Według atlasu roślin płomyk wiechowaty może rosnąć w jednym miejscu kilkanaście lat¹³. Źródła różnią się terminem ścinania starych pędów: Missouri Botanical Garden radzi na zimę ściąć rośliny przy ziemi i usunąć resztki, żeby ograniczyć mączniaka², a poradnik RHS o płomykach rabatowych - ścinać stare pędy późną zimą lub wczesną wiosną; karta gatunku w RHS podaje jednak późną jesień¹.

Płomyk kanadyjski

Lubi lekką letnią ściółkę, a przycięcie pędów po kwitnieniu pomaga ograniczyć mączniaka². RHS radzi sadzić płomyki leśne wiosną, zależnie od szerokości roślin zwykle co 20-30 cm, w glebie wilgotnej, ale przepuszczalnej, w rozproszonym cieniu¹. Mt. Cuba Center, gdzie większość odmian płomyka kanadyjskiego okazała się trudna w uprawie, radzi kupować tylko silne, aktywnie rosnące rośliny⁵.

Według analizy danych z lat 1976-2011 przeważająca część Polski leży w strefach mrozoodporności 6 i 7¹⁴. Strefa podana dla rośliny to najmroźniejsza strefa, w której zimuje z niewielkim ryzykiem - w strefie granicznej ostra zima może ją uszkodzić lub zabić średnio raz na kilka-kilkanaście lat¹⁴.

Missouri Botanical Garden i NC State podają dla płomyka wiechowatego strefy 4-8, dla szydlastego 3-9, a dla kanadyjskiego 3-8²³. Dla odmiany 'David' Missouri Botanical Garden podaje strefy 3-8², a Uniwersytet Minnesoty przytacza listę odmian, w tym 'Bright Eyes' i 'David', które znoszą -40°C⁹. RHS daje płomykowi wiechowatemu najwyższą ocenę mrozoodporności, H7 - poniżej -20°C, szydlastemu H6, a kanadyjskiemu H5¹.

W próbie Chicago Botanic Garden straty zimowe płomyków rabatowych zależały głównie od kondycji roślin w poprzednim sezonie - od mączniaka, przędziorków i więdnięcia - a wyraźnego związku z mrozem nie zauważono; zimą 2002/2003 uszkodzenia szyjki korzeniowej albo śmierć dotknęły 47% odmian⁴. Płomykom skalnym zimą grozi gnicie pędów i liści, zwłaszcza na zbyt mało przepuszczalnej glebie¹. O odmianie 'Scarlet Flame' polski katalog szkółkarski pisze, że nie zawsze jest dość zimotrwała¹⁰.

Gdy nie zdążysz posadzić przed zimą

Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić płomyka przed zimą, wkop doniczkę w ziemię²¹.

Mączniak prawdziwy

Według stacji doświadczalnej w Connecticut mączniak to w tym stanie zdecydowanie najczęstsza choroba płomyków: biały, mączysty nalot pojawia się na liściach i łodygach, a objawy są zwykle najsilniejsze przy gorącej, wilgotnej pogodzie¹⁷. RHS pisze, że bardziej podatne są rośliny regularnie, ale z przerwami cierpiące na suszę, i zaleca podlewanie w suche okresy, ściółkowanie, umiarkowane nawożenie azotem i unikanie zacisznych miejsc przy murach i płotach¹. Częściej chorują też płomyki rosnące w cieniu i mocno nawożone⁹.

W dziewięcioletniej próbie Chicago Botanic Garden mączniak w co najmniej jednym roku porażył 57 z 75 ocenionych odmian płomyków rabatowych (głównie wiechowatego), a w 2004 roku - 84% całej grupy⁴. Odporność odmian zależy od regionu⁴, a odporna odmiana przy sprzyjającej pogodzie też może zachorować⁹. W próbie Mt. Cuba Center jedyną odmianą, na której nigdy nie zauważono mączniaka, była 'Jeana'⁵. Płomyk szydlasty i jego odmiany wydają się mniej nękane przez mączniaka niż większość innych płomyków².

Niszczyk zjadliwy

Niszczyk (Ditylenchus dipsaci) to nicień, który atakuje płomyki: roślina karłowacieje, łodygi bywają nabrzmiałe lub popękane, a liście zdeformowane, nitkowate albo skręcone¹⁷. Przy płomykach rabatowych łatwiej zauważyć zahamowanie wzrostu niż samego szkodnika¹. RHS zaleca wykopać rośliny z objawami oraz pozornie zdrowe rośliny żywicielskie w promieniu 1 m, nie wrzucać ich na kompost i, jeśli to możliwe, zostawić ziemię pustą na co najmniej 3 lata - bez roślin żywicielskich nicienie wymierają¹. Metod zwalczania nie ma, a dla szkółek problemem jest przenoszenie nicienia z sadzonkami¹⁷. Rośliny wyhodowane z sadzonek korzeniowych są wolne od nicieni łodygowych i liściowych i kwitną po dwóch sezonach¹.

Przędziorki i inne szkodniki

Przędziorek chmielowiec uchodzi za najpoważniejszego szkodnika płomyków: żeruje na spodniej stronie liści, które jaśnieją¹⁷. Pojawia się głównie w gorące, suche okresy²; w Chicago w 2008 roku porażonych było 82% odmian⁴. Ślimaki zwykle nie przepadają za płomykami¹⁷. Płomyki mogą też chorować na plamistość liści¹⁷.

Jelenie, króliki i zwierzęta domowe

Na amerykańskiej liście Rutgers, która ocenia rośliny według odporności na zgryzanie przez jelenie, płomyki mają kategorię „czasem poważnie uszkadzane”¹⁸, a w Chicago jelenie, które dostały się do ogrodu tylko na kilka nocy, zgryzły 44 odmiany⁴. NC State pisze, że króliki mogą zjadać liście płomyka szydlastego, a jeleniom smakuje on mniej³. Według ASPCA płomyk szydlasty jest nietoksyczny dla psów, kotów i koni; płomyka wiechowatego ani kanadyjskiego nie ma na jej liście¹⁸.

Płomyki a owady

Kwiaty płomyka kanadyjskiego zapylają tylko owady z długim językiem - motyle, ćmy z rodzaju Hemaris, zawisaki i trzmiele - które sięgają nektaru u nasady długiej rurki; inne owady zbierają pyłek⁹. Płomyk wiechowaty odwiedzają motyle i ćmy, w tym zawisaki²², a w próbie Mt. Cuba Center najwięcej motyli przyciągała 'Jeana'⁵. Wśród ulubionych kwiatów fruczaka gołąbka wymienia się płomyki⁸. Kwiaty płomyka szydlastego dają nektar pszczołom i motylom⁹.

Do wazonu

Płomyki rabatowe świetnie nadają się na kwiat cięty do świeżych bukietów⁴.