Dzwonek (Campanula)

Korona dzwonka powstaje ze zrośnięcia pięciu płatków i bywa dzwonkowata, lejkowata, kubeczkowata lub miseczkowata; kwiat ma pięć pręcików i dolną zalążnię⁴. RHS dodaje, że kwiaty bywają też rozpostarte w płaskie gwiazdki, a niektóre odmiany mają kwiaty pełne¹. Owocem jest torebka z licznymi drobnymi nasionami, otwierająca się bocznymi porami lub klapami⁴. Wiele gatunków ma w liściach i łodygach biały sok mleczny⁴. Dzwonki to głównie byliny, rzadziej rośliny jedno- i dwuletnie - od karłowych gatunków alpejskich niższych niż 5 cm po łąkowe i leśne dochodzące do 2 m⁴.

Kiedy kwitnie

W próbie Chicago Botanic Garden dzwonek dalmatyński kwitł od końca maja do początku lipca, dzwonek Poszarskiego - od początku czerwca do początku lipca, a karpacki - od końca czerwca do końca sierpnia⁶. Polski katalog szkółkarski podaje dla dzwonka karpackiego czerwiec i lipiec, a dla dzwonka Poszarskiego czerwiec-sierpień⁷. Według Missouri Botanical Garden dzwonek karpacki kwitnie obficie od późnej wiosny do początku lata, a rzadsze, powtórne kwitnienie trwa czasem do wczesnej jesieni; dzwonek mleczny kwitnie latem przez 4-5 tygodni².

Skąd nazwa

Campanula to po łacinie „dzwoneczek”, zdrobnienie od campana, czyli dzwon; nazwa odnosi się do kształtu kwiatu⁴. Słowo „dzwonek” jest poświadczone w polszczyźnie od 1394 roku, w formie „zwonek”²¹. Syreniusz w zielniku z 1613 roku tłumaczył nazwę tym, że dojrzałe nasiona grzechoczą w główkach, gdy roślina kołysze się na wietrze²⁰. Na wsi „dzwonkami” nazywano nie tylko wszystkie gatunki Campanula, lecz także dziurawiec²⁰. Dzwonek Poszarskiego upamiętnia Gustava Adolfa Poscharsky'ego, głównego ogrodnika w Dreźnie², a dzwonek dalmatyński - austriackiego przyrodnika Franza von Portenschlag-Ledermayera⁴.

Gatunki w ogrodach

• dzwonek karpacki (C. carpatica) - endemit Karpat, ale dziko rośnie tylko poza Polską⁴⁵; kępiasta bylina o miseczkowatych kwiatach skierowanych w górę, w uprawie najpóźniej od 1770 roku²⁴;
• dzwonek dalmatyński (C. portenschlagiana) - dziko od Chorwacji po Hercegowinę⁵; tworzy zimozielony kobierzec wysokości ok. 10 cm i szerokości 50 cm lub więcej, a w sprzyjających warunkach szybko zasiedla szczeliny murów i chodników⁴;
• dzwonek Poszarskiego (C. poscharskyana) - dziko od Chorwacji po Czarnogórę⁵; ma gwiaździste kwiaty i płożące się pędy długości do 70 cm⁷;
• dzwonek drobny (C. cochleariifolia) - rośnie w Europie, głównie w górach, wysokości 5-15 cm; w Polsce rośnie na Babiej Górze i w Tatrach⁴, głównie na skałach wapiennych⁸;
• dzwonek mleczny (C. lactiflora), w polskich źródłach także „dzwonek kremowy” - dziko od północno-wschodniej Turcji po północno-zachodni Iran, z Kaukazem⁵; ma 0,8-1,5 m wysokości⁸;
• dzwonek skupiony (C. glomerata) - rodzimy, spotykany w całym kraju, zwłaszcza w pasie wyżyn i na pogórzu; kwiaty zebrane w główki⁴;
• dzwonek brzoskwiniolistny (C. persicifolia) - rodzimy, częsty w widnych lasach i zaroślach⁸; według Wikipedii najpopularniejszy ozdobny dzwonek, z wieloma odmianami⁴.

Badania molekularne pokazały, że rodzaj Campanula w obecnym ujęciu nie tworzy naturalnej grupy, a podobieństwo kwiatów może wynikać z przystosowania do tych samych zapylaczy⁴.

Odmiany ogrodowe

Serię Perla dzwonka karpackiego wyhodowano do wczesnego kwitnienia w pierwszym sezonie w doniczkach; według Florensis kwitnie do 14 dni wcześniej niż inne dzwonki karpackie, a seria Carillon - ok. 14 dni później niż Perla¹⁰. Seria Clockwise to według Syngenty pierwszy mieszaniec F1 dzwonka dalmatyńskiego, kwitnący w pierwszym roku¹². 'Birch Hybrid' pochodzi ze szkółki Birch Farm rodziny Ingwersenów¹⁴ i jest mieszańcem dzwonka dalmatyńskiego z dzwonkiem Poszarskiego⁶¹⁴. 'Blauranke' wyhodowała niemiecka szkółka Kayser & Seibert¹³. Lawendoworóżową 'Loddon Anna' wprowadzono w 1952 roku, w roku urodzin wnuczki właściciela szkółki Loddon, Anny¹⁵.

Dzwonki w Polsce

Pod ochroną ścisłą jest pięć dzwonków: boloński, brodaty, karkonoski, piłkowany i syberyjski, a pod ochroną częściową - szerokolistny⁹. Dzwonek piłkowany rośnie w polskich Karpatach i jest priorytetowym gatunkiem sieci Natura 2000⁸. Pospolity dzwonek jednostronny bywa chwastem pól i ogrodów, bo łatwo rozmnaża się przez kłącza⁴⁸.

Dzwonki święcono razem z innymi ziołami na Matkę Boską Zielną, zwłaszcza w województwie krakowskim²⁰. Dzwonek rapunkuł i dzwonek pokrzywolistny jadano jako warzywa do końca XVIII wieku, dopóki nie wyparł ich ziemniak²⁰.

Według RHS dzwonki najlepiej rosną w glebie, która zatrzymuje wilgoć, ale jest przepuszczalna - ani za mokra, ani za sucha - w słońcu lub półcieniu¹. W głębokim cieniu kwitną słabo, a bardzo mokra gleba może powodować gnicie korzeni¹.

Niskie dzwonki

Dzwonek karpacki potrzebuje gleby żyznej, przepuszczalnej i stale umiarkowanie wilgotnej; polski katalog szkółkarski zaleca go do skalniaka, w szczeliny między kamieniami i na murki⁷. Najlepiej rośnie, gdy gleba jest chłodna - pomaga ściółka i podlewanie w czasie suszy²³; tam, gdzie lato jest gorące, woli półcień². Na liście RHS roślin do suchych murków dzwonek dalmatyński, Poszarskiego i drobny są wśród roślin zwisających lub tworzących kobierce, a karpacki - wśród niezwisających¹. Dzwonek Poszarskiego najładniej wygląda przewieszony przez murki i kamienie, a dalmatyński polski katalog szkółkarski nazywa jednym z najlepszych dzwonków do obsadzania murków⁷; w próbie w Chicago dzwonek dalmatyński wymagał doskonałego drenażu⁶.

Wysokie dzwonki

Dzwonek mleczny potrzebuje żyznej, wilgotnej, ale przepuszczalnej gleby o odczynie obojętnym lub zasadowym, w słońcu lub półcieniu; delikatna barwa jego kwiatów najlepiej utrzymuje się w półcieniu¹. Ziemia nie może przesychać². Na odsłoniętych stanowiskach dzwonek mleczny może wymagać podpór¹.

Odczyn gleby

Polski katalog szkółkarski podaje dla dzwonka karpackiego glebę wapienną⁷, a RHS dopuszcza dla niego odczyn kwaśny, obojętny i zasadowy¹.

O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.

Sadzenie

Rośliny z doniczek można sadzić o każdej porze roku, byle ziemia nie była zamarznięta ani podmokła; po posadzeniu ziemia ma pozostać wilgotna, zwłaszcza latem¹. Polski katalog szkółkarski zaleca 7 roślin na m² dla dzwonka karpackiego, 9 dla dzwonka Poszarskiego i 11 dla dalmatyńskiego⁷, a atlas roślin - 3-5 dla dzwonka mlecznego⁸.

Cięcie

Chicago Botanic Garden zaleca usuwać przekwitłe kwiaty dzwonków: pobudza to powtórne kwitnienie i ogranicza samosiew⁶. Dzwonek karpacki ścięty przy ziemi po kwitnieniu zakwita ponownie, a u odmiany 'Pearl White' nowe pędy odrastają w ciągu dwóch tygodni⁷. Dzwonek Poszarskiego przycina się po kwitnieniu, żeby zachował zwarty kształt¹, a dzwonek mleczny - żeby się nie rozsiał i zakwitł drugi raz¹². RHS przy dzwonku karpackim, odmianie 'Elizabeth Oliver' dzwonka drobnego i 'Birch Hybrid' zaznacza jednak, że cięcia nie wymagają¹.

Podział i rozmnażanie

Kępy dzwonka karpackiego dzieli się co 2-4 lata, wiosną lub późnym latem³, a dzwonka dalmatyńskiego i mlecznego - co 3-4 lata². Missouri Botanical Garden radzi rozmnażać odmiany dzwonka dalmatyńskiego przez podział, a gatunek także z nasion²; siewki odmian dzwonka karpackiego mogą nie powtarzać ich cech⁷.

Rozrastanie

Niskie dzwonki rozrastają się różnie. Dzwonek karpacki zostaje zwartą kępą²³. RHS pisze, że dzwonek Poszarskiego może być inwazyjny, bo rozrasta się podziemnymi rozłogami¹, polski katalog szkółkarski - że rośnie silnie, ale rozłogów nie daje⁷, a Missouri Botanical Garden - że zwykle łatwo go opanować przycinaniem². Dzwonek dalmatyński w dobrych warunkach bywa dość agresywny i rozrasta się kłączami oraz samosiewem². Wśród dzwonków dziko rosnących uciążliwy bywa dzwonek jednostronny: jedna roślina może wydać 15 000 nasion, a nowe rośliny wyrastają z kawałków korzeni⁴.

Według analizy danych z lat 1976-2011 z Polski zniknęła najsurowsza strefa mrozoodporności 5b⁸. Polski katalog szkółkarski i atlas roślin przypisują dzwonkowi karpackiemu strefę 4 lub 5, a dzwonkom dalmatyńskiemu i Poszarskiego - 4 albo 6; atlas roślin zaleca dla dalmatyńskiego lekkie okrycie⁷⁸. Missouri Botanical Garden daje dzwonkowi mlecznemu tylko strefy 5-7², a RHS - najwyższą ocenę H7, podobnie jak 'Birch Hybrid'; dzwonek karpacki, dalmatyński i Poszarskiego oraz drobny 'Elizabeth Oliver' mają w RHS ocenę H5¹.

Wilgoć zimą

Dzwonki nie znoszą zimowej mokrości; RHS radzi rozsypać na powierzchni ziemi ściółkę mineralną, np. żwirek¹. W próbie w Chicago, w strefie 5b, dzwonki karpackie, dalmatyński i 'Birch Hybrid' wypadały w kolejnych zimach - straty przypisano glebie długo trzymającej wodę⁶. Odmiany dzwonka Poszarskiego zimowały tam dobrze - z wyjątkiem 'Stelli', której rośliny zginęły w trzech z czterech zim⁶. Według RHS najodporniejsze są dzwonki zrzucające liście na zimę, a część zimozielonych jest wrażliwa na mróz¹.

Gdy nie zdążysz posadzić przed zimą

Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić dzwonka przed zimą, wkop doniczkę w ziemię²⁴.

Ślimaki

RHS wymienia na kartach dzwonków ślimaki jako szkodniki, które mogą je uszkodzić¹. Missouri Botanical Garden przy dzwonku karpackim i Poszarskiego pisze, że ślimaki odwiedzają je okazjonalnie, a przy dalmatyńskim i mlecznym - że mogą je uszkodzić².

Choroby

RHS wymienia rdzę, mączniaka prawdziwego i plamistość liści¹. Na dzwonkach występują dwie rdze, a jedna z nich do pełnego cyklu potrzebuje także sosny; rdze nie zabijają roślin, ale przy silnej infekcji hamują wzrost i powodują opadanie liści¹⁸. Pomaga rzadsze sadzenie, niepodlewanie po liściach i usuwanie porażonych części¹⁸.

Inne szkodniki

NC State radzi obserwować dzwonek skupiony pod kątem przędziorków, opuchlaków i mszyc³, a Missouri Botanical Garden przy dzwonku mlecznym - przędziorków i mszyc². W brytyjskiej ankiecie wśród szkółek dzwonki trafiły do roślin, które larwy opuchlaka atakują rzadko¹⁹; opuchlak szkodzi zwłaszcza roślinom w pojemnikach¹.

Zwierzęta

Rutgers zalicza dzwonek skupiony do roślin czasem poważnie uszkadzanych przez jelenie²². Na listach roślin trujących i nietrujących ASPCA dzwonków nie ma²².

Dzwonki a pszczoły

Dzwonki są na liście RHS dziesięciu roślin ogrodowych dla pszczół wyspecjalizowanych - ich kwiaty to kluczowe źródło pyłku dla spójnicy dzwonkowej i nożycówki Chelostoma campanularum¹. Paul Westrich wymienia 15 gatunków pszczół, które zbierają pyłek tylko z dzwonkowatych - 14 z nich z dzwonków i pokrewnych rodzajów, m.in. nożycówkę dzwonkową (Chelostoma rapunculi) i spójnicę dzwonkową (Melitta haemorrhoidalis)¹⁶¹⁷. Samce nożycówki regularnie nocują w kwiatach dzwonków, a nektar dzwonków jest dostępny dla pszczół o krótkim i długim języczku¹⁶. Nożycówka dzwonkowa jest w Polsce pospolita i gniazduje w otworach w martwym drewnie i trzcinie¹⁷.