Gipsówka (Gypsophila)
Gipsówka wiechowata i rozesłana: stanowisko, cięcie, zimowanie, ochrona i kwiaty na susz
Gipsówka (Gypsophila) to rodzaj roślin z rodziny goździkowatych; baza Kew przyjmuje w nim sto czterdzieści osiem gatunków, rosnących naturalnie od obszaru śródziemnomorskiego po umiarkowaną Eurazję oraz od południowej Australii po Nową Zelandię6. W polskich źródłach botanicznych - w atlasie roślin i w polskiej Wikipedii - rodzaj nazywa się łyszczec, a „gipsówka” to druga nazwa47; e-katalog Związku Szkółkarzy Polskich odwrotnie stawia na pierwszym miejscu gipsówkę, a łyszczec podaje jako synonim5. W naszej ofercie są gipsówka wiechowata, czyli łyszczec wiechowaty (Gypsophila paniculata), tworząca kuliste kępy, i płożąca gipsówka rozesłana, czyli łyszczec rozesłany (G. repens)4, dlatego hasło dotyczy głównie tych gatunków. Według RHS obie potrzebują pełnego słońca i lekkiej, najlepiej zasadowej gleby o bardzo dobrym drenażu, a nie znoszą zimowej mokrości1. Gipsówka wiechowata ma głęboki korzeń palowy, dlatego źródła radzą nie przesadzać jej, gdy się już ukorzeni2312. Gipsówkę rozesłaną RHS poleca do ogrodów skalnych, na suche murki kamienne i rumowiska1, a kwiatostany gipsówki wiechowatej według atlasu roślin można ścinać i suszyć na zimowe bukiety4. Dziko rosnący łyszczec wiechowaty jest w Polsce rzadki i objęty ochroną częściową79 - piszemy o tym w części „W przyrodzie i ochrona”.
Jak wygląda i kiedy kwitnie
Gipsówka wiechowata to bylina z silnym korzeniem palowym, tworząca wysokie i szerokie, kuliste kępy; pędy obficie rozgałęziają się od nasady4. Według niemieckiej Wikipedii korzeń jest rzepowato zgrubiały i dorasta do 2,4 m długości7, a Flora of North America pisze, że korzenie mogą sięgać 4 m w głąb gleby8. Według niemieckiej Wikipedii łodygi są wzniesione i nagie, a liście naprzeciwległe, lancetowate, długie na 20-70 mm i szerokie na 2,5-10 mm; polska Wikipedia opisuje je jako równowąskie, szerokie do 7,5 mm7. RHS opisuje je jako niebieskawozielone, a Flora of North America - jako sinawe18. Gałązki z kwiatostanami są bezlistne7.
Kwiaty
Kwiaty gipsówki wiechowatej są drobne, pięciokrotne, białe lub różowawe, mają dziesięć pręcików dłuższych od płatków i zebrane są w szeroką wiechę o bardzo cienkich gałązkach; według polskiej Wikipedii jedna roślina wytwarza ok. 1000 kwiatów7. Niemiecka Wikipedia podaje średnicę kwiatu ok. 4 mm7, a Flora of North America - płatki 1-4 mm, białe, rzadko jasno purpuroworóżowe8. Kwiaty gipsówki rozesłanej mają według atlasu roślin 7-10 mm średnicy i są białe lub różowe4. RHS opisuje je jako drobne, gwiazdkowate, białe lub bladoliliowe, szerokie na 10 mm1, a e-katalog ZSP podaje barwę od lilaróżowej do białej, z dopiskiem „w lepszych warunkach świetlnych”5. Czysto białe kwiaty ma według BOKU odmiana 'Alba'12.
Gipsówka rozesłana
Atlas roślin opisuje gipsówkę rozesłaną jako wysokogórską bylinę tworzącą darń: pędy bez kwiatów ścielą się, a kwiatowe ścielą się albo podnoszą; w uprawie tworzy luźne, niskie darnie z drewniejącą podstawą pędów4. Niemiecka Wikipedia nazywa ją rośliną okrywającą piargi: z mocnego korzenia palowego wyrastają liczne, często drewniejące pędy, które po opadnięciu liści ukorzeniają się i stają się płożącymi kłączami, a korzenie sięgają do 2 m w głąb7. Pędy są nagie i sinozielone, a liście wąskolancetowate, długie na 1-3 cm i szerokie na 1,5-3 mm, siedzące, całobrzegie i nieco mięsiste7. RHS opisuje gatunek jako półzimozieloną bylinę tworzącą kobierzec wąskich liści1.
Jak wysoka rośnie
Wysokość gipsówki wiechowatej źródła podają różnie: polska Wikipedia 40-80 cm (odmiany do 120 cm)7, atlas roślin 60-100 cm4, Flora of North America - łodygi długie na 4-10 dm8, Missouri Botanical Garden i NC State ok. 60-90 cm, tyle samo wszerz23, BOKU 70-120 cm, zależnie od odmiany i stanowiska12, a RHS 1-1,5 m wysokości i szerokości1. RHS podaje też, że pełne rozmiary roślina osiąga po 2-5 latach1. Dla gipsówki rozesłanej atlas roślin podaje pędy kwiatowe na 8-20(25) cm, a w uprawie darnie wysokie na 10-20 cm4, e-katalog ZSP 10-15 cm5, NARGS - do 15 cm wysokości i 30-45 cm szerokości13, angielska Wikipedia ok. 20 cm wysokości i 30-50 cm szerokości7, a RHS w opisie do 15 cm, w danych - do 10 cm1. Odmiana gipsówki wiechowatej 'Festival White Flare' ma według hodowcy 50 cm wysokości17, a według Vitroflory 35 cm, w kwitnieniu 40 cm18.
Kiedy kwitnie
Gipsówka wiechowata kwitnie według atlasu roślin od czerwca do sierpnia4, a według polskiej i niemieckiej Wikipedii od czerwca do września7; e-katalog ZSP podaje dla gatunku lipiec i sierpień5, a Missouri Botanical Garden w opisie pisze o kwitnieniu od lata do jesieni2. 'Festival White Flare' według hodowcy zaczyna kwitnąć późną wiosną17, a według Vitroflory kwitnie od czerwca do sierpnia18. Gipsówka rozesłana kwitnie według e-katalogu ZSP i atlasu roślin od czerwca do sierpnia54, według polskiej Wikipedii od czerwca do września, a według niemieckiej - od maja do września7. RHS i e-katalog ZSP piszą, że cięcie albo usuwanie przekwitłych kwiatów może dać drugą falę kwitnienia (więcej w rozdziale o pielęgnacji)15.
Gatunki, nazwy i pochodzenie
Gipsówka należy do rodziny goździkowatych (Caryophyllaceae); rodzaj opisał Linneusz w 1753 roku w „Species Plantarum”6. Baza Kew przyjmuje w nim sto czterdzieści osiem gatunków6, a polska Wikipedia - około stu czterdziestu pięciu; największe zróżnicowanie rodzaj osiąga w Europie południowo-wschodniej7. Z krzyżówki obu gatunków z naszej oferty powstała m.in. odmiana 'Rosenschleier' (o niej w rozdziale o odmianach)412.
Gipsówka czy łyszczec
Polska Wikipedia podaje dla rodzaju dwie równoległe nazwy: łyszczec i gipsówka7. Atlas roślin podaje dla G. paniculata nazwy „łyszczec wiechowaty”, „gipsówka wiechowata” i potocznie „gipsówka ogrodowa”, a dla G. repens - „łyszczec rozesłany”, „gipsówka rozesłana” i „gipsówka trwała rozesłana”4. Według polskiej Wikipedii „gipsówką” popularnie nazywa się łyszczec wiechowaty7, a e-katalog ZSP pisze o nim, że to bylina „znana pod nazwą 'gipsówka'”, i jako nazwę główną podaje gipsówkę wiechowatą, a łyszczec wiechowaty - jako polski synonim5. Rozporządzenie o ochronie gatunkowej roślin używa obu nazw naraz: „łyszczec (gipsówka) wiechowaty”9. Pochodzenia słowa „łyszczec” nasze źródła nie wyjaśniają.
Skąd nazwa
Nazwa „gipsówka” to tłumaczenie nazwy łacińskiej: greckie gypsos to gips, a philos - przyjaciel; według polskiej Wikipedii nawiązuje do tego, że wiele gatunków rośnie na podłożu gipsowym7. Flora of North America tłumaczy philios jako „lubiący” i pisze, że nazwa jest aluzją do siedlisk niektórych gatunków8. Atlas roślin pokazuje rodzimy łyszczec baldachogronowy (G. fastigiata) z gipsowego zbocza w Niecce Nidziańskiej4. Missouri Botanical Garden łączy nazwę z wapiennymi glebami, na których rośliny te rosną dziko, ale zaznacza, że gips dostarcza jonów wapnia, a nie podnosi pH gleby - do tego potrzebne jest wapnowanie2. Angielska Wikipedia tłumaczy nazwę gipsówki rozesłanej jako „pełzający miłośnik kredy”7.
Po angielsku gipsówka to baby's-breath, a po francusku soupir-de-bébé8. RHS podaje dla gipsówki wiechowatej także nazwy gypsum pink, lace shawls, mist i mist flower1, a angielska Wikipedia pisze, że w handlu kwiatami nazywa się ją krótko „gyp”7. Gipsówkę rozesłaną ta sama encyklopedia nazywa alpine gypsophila albo creeping baby's breath7. Niemieccy ogrodnicy nazywają gipsówkę wiechowatą po prostu Schleierkraut, a rozesłaną - Zwergschleierkraut7.
Skąd pochodzi gipsówka wiechowata
Według niemieckiej Wikipedii naturalny zasięg gipsówki wiechowatej sięga od Europy Środkowej, Wschodniej i Południowo-Wschodniej po zachodnią Syberię i Mongolię, a w Europie Środkowej dochodzi do Wiednia, Marchfeldu i południowych Moraw7. RHS podaje jako jej zasięg Europę i północną Azję1, a Missouri Botanical Garden pisze, że rośnie dziko w stepach łąkowych, na skrajach lasów i w innych otwartych miejscach, na glebach wapiennych lub piaszczystych Eurazji2. Atlas roślin zalicza ją do elementu wschodniego flory Polski - zachodni kres jej zasięgu przebiega przez nasz kraj4. Według angielskiej Wikipedii jej okazy jako pierwszy przysłał Linneuszowi z Petersburga szwajcarsko-rosyjski botanik Johann Amman7. W obu Amerykach, Australii i Nowej Zelandii gipsówka wiechowata jest gatunkiem obcym7.
Skąd pochodzi gipsówka rozesłana
Gipsówka rozesłana rośnie naturalnie w górach Europy Środkowej i Południowej; baza Kew podaje jako obszary jej naturalnego występowania Austrię, Czechy i Słowację, Francję, Niemcy, Włochy, północno-zachodnie Bałkany, Polskę, Hiszpanię i Szwajcarię, a wśród synonimów gatunku - pienińską formę Gypsophila repens f. pienina6. Według niemieckiej Wikipedii rośnie dziko na glebach wapiennych lub gipsowych, na piargach wapiennych i w suchych murawach na terenach wapiennych, zwykle na wysokości 1300-3000 m n.p.m., a koło Zermatt sięga 3103 m; w Alpach Wapiennych jest dość pospolita, a w innych wyższych górach Europy, m.in. w Tatrach Wysokich, raczej rzadka7. NARGS pisze, że w naturze rośnie na wapieniach, ale znosi też glebę kwaśną13.
Gipsówki w polskiej przyrodzie i ochrona
Polska Wikipedia podaje, że we florze Polski rodzaj ma osiem gatunków, z których cztery są rodzime: łyszczec baldachogronowy, polny, rozesłany i wiechowaty; kilka innych dziczeje tylko przejściowo, a dwa obce gatunki się zadomowiły7. Łyszczec polny, dziś Psammophiliella muralis, to roślina jednoroczna, dość rozpowszechniona na całym niżu - przy drogach, na ugorach, wilgotnych piaskach i polach - i w odróżnieniu od gatunków z naszej oferty unika gleb wapiennych7. Rodzimy łyszczec baldachogronowy (G. fastigiata) to bylina wysoka na 15-45(60) cm, rosnąca nieczęsto na murawach piaskowych i w widnych borach4.
Gipsówka wiechowata - rzadka i chroniona
Łyszczec wiechowaty jest w Polsce gatunkiem rodzimym, ale naturalne stanowiska ma tylko w nielicznych miejscach: na Nizinie Podlaskiej i w dolinie Bugu w Czumowie koło Hrubieszowa; w innych miejscach kraju bywa spotykany jako uciekinier z upraw7. Stepowe zbocza koło Czumowa, 5 km na wschód od Hrubieszowa, opisał D. Fijałkowski w pracy wydanej w 1957 roku - łyszczec wiechowaty wymienia wśród rzadkich roślin tego miejsca26. Atlas roślin podaje jako jego siedliska wydmy, widne bory i zbocza - ciepłe stanowiska na piaskach4.
Na polskiej czerwonej liście z 2016 roku ma kategorię EN, czyli zagrożony; na liście z 2006 roku go nie było4. Atlas roślin uzasadnia tę kategorię m.in. małym obszarem zasiedlenia (poniżej 500 km²), który jest silnie pofragmentowany albo ma najwyżej pięć stanowisk, oraz niewielką populacją - poniżej 2500 osobników generatywnych4. Według polskiej Wikipedii zagraża mu zalesianie ugorów i innych miejsc, w których rośnie7.
Ochrona
Łyszczec wiechowaty jest pod ochroną od 1983 roku: do 2014 roku pod ścisłą, a od 2014 roku pod częściową47. W rozporządzeniu Ministra Środowiska z 9 października 2014 roku w sprawie ochrony gatunkowej roślin figuruje jako „łyszczec (gipsówka) wiechowaty” pod pozycją 197 załącznika nr 2 - to wykaz roślin objętych ochroną częściową9. Zakazy z rozporządzenia - m.in. umyślnego zrywania, pozyskiwania i zbioru oraz zbywania, oferowania do sprzedaży i wymiany okazów - dotyczą roślin dziko występujących9. Wobec roślin chronionych gatunków, które nie występują dziko, obowiązuje jeden zakaz: umyślnego wprowadzania ich do środowiska przyrodniczego9. Nasze sadzonki gipsówki wiechowatej pochodzą z uprawy w szkółce: możesz je uprawiać w ogrodzie, ale nie wolno ich umyślnie wprowadzać do środowiska przyrodniczego, a dziko rosnących roślin tego gatunku nie wolno m.in. umyślnie zrywać ani pozyskiwać9.
Gipsówka rozesłana w Tatrach i Pieninach
Łyszczec rozesłany rośnie w Polsce dziko tylko w Tatrach i Pieninach, a na niżu czasem jako roślina zdziczała z upraw7. Zasiedla murawy i skały, głównie na podłożu wapiennym; w Tatrach rośnie od regla dolnego po piętro halne, najczęściej w reglu górnym i piętrze kosówki, i jest gatunkiem typowym dla roślinności piargów7. Nie ma go w rozporządzeniu o ochronie gatunkowej roślin z 2014 roku, a atlas roślin nie podaje dla niego ochrony ani kategorii z czerwonej listy94.
Stanowisko i gleba
RHS zaleca gipsówce wiechowatej pełne słońce i lekką, najlepiej zasadową glebę o bardzo dobrym drenażu; jako typy gleby podaje kredową, piaszczystą i średnią (ang. loam), o odczynie zasadowym lub obojętnym1. Gipsówce rozesłanej RHS poleca głęboką, lekką, najlepiej zasadową i bardzo przepuszczalną glebę w pełnym słońcu1. Atlas roślin pisze, że gipsówka wiechowata potrzebuje stanowiska słonecznego i ciepłego oraz gleby najlepiej wapiennej, lekkiej i przepuszczalnej, i dobrze znosi suszę4; gipsówce rozesłanej poleca słońce i glebę najlepiej wapienną, przeciętnie żyzną, przepuszczalną i umiarkowanie wilgotną4. Według BOKU gipsówka wiechowata lubi słoneczne stanowiska na glebach suchych do świeżych, ciepłych, luźnych i przepuszczalnych, chętnie także wapiennych, a jest wrażliwa na zagęszczenie gleby i stojącą wodę12. Polska Wikipedia podaje, że lubi gleby lekkie, piaszczyste, dobrze nawapnione i stanowiska suche, słoneczne7, a o gipsówce rozesłanej pisze, że nie wymaga żyznej gleby - może to być piaszczysta albo gliniasta z dodatkiem piasku i kamieni, byle stanowisko było słoneczne7.
Słońce czy półcień
Źródła polecają gipsówkom pełne słońce14. NARGS pisze, że gipsówka rozesłana woli pełne słońce, ale znosi półcień13, a Chicago Botanic Garden podaje dla 'Rosea' pełne słońce i umiarkowaną wilgotność16.
Przepuszczalna gleba i susza
Według BBC Gardeners' World gipsówki potrzebują gleby wilgotnej, ale bardzo przepuszczalnej; na glebie ciężkiej trzeba przy sadzeniu domieszać gruby żwirek i usypać lekki kopczyk, żeby nadmiar wody szybko odpływał10. Niemiecka Wikipedia pisze, że uprawne formy gipsówki rozesłanej rosną na każdej glebie, na której nie stoi woda7. Suszę gipsówki znoszą: NC State pisze, że gipsówka wiechowata jest odporna na suszę i zasolenie3, e-katalog ZSP - że gipsówka rozesłana jest odporna na suszę5, NARGS - że znosi suszę i upał13, a perennials.com - że 'Rosea' po ukorzenieniu znosi suszę i upał14.
Odczyn - czy gipsówka potrzebuje wapna
Przy gipsówce rozesłanej źródła piszą raczej o preferencji niż o wymogu; przy gipsówce wiechowatej są ostrożniejsze. RHS poleca glebę najlepiej zasadową i podaje odczyn zasadowy lub obojętny1, atlas roślin - glebę najlepiej wapienną o odczynie obojętnym lub zasadowym4, a e-katalog ZSP przy 'Bristol Fairy' - glebę o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym5. Missouri Botanical Garden w opisie 'Bristol Fairy' podaje, że odmiana woli gleby lekko zasadowe (pH 7,3-7,5), znosi pH od 7,0 do 8,0, a glebę kwaśną radzi zwapnować2. Przy gipsówce rozesłanej e-katalog ZSP zaleca glebę przepuszczalną, najlepiej wapienną, ale co do odczynu nazywa ją rośliną tolerancyjną5; NARGS pisze, że znosi też glebę kwaśną13, a perennials.com podaje przy 'Rosea' odczyn obojętny, zasadowy lub kwaśny14. BBC Gardeners' World odradza glebę kwaśną wszystkim gipsówkom i poleca glebę lekko zasadową lub obojętną10 - inaczej niż NARGS i perennials.com przy gipsówce rozesłanej.
Z naszej szkółki
Gipsówki uprawiamy w doniczkach i w doniczkach wysyłamy je do klientów. Nie prowadzimy obserwacji gipsówek w gruncie - o kwitnieniu, cięciu i zimowaniu w ogrodzie piszemy według źródeł, a tu o tym, co znamy z produkcji i z zamówień.
Co dostaniesz w paczce
Dostaniesz sadzonkę w kwadratowej doniczce P9 (9×9 cm); rozmiar doniczki podajemy na karcie odmiany. Rośliny wysyłamy do końca października. Jak wygląda gipsówka w paczce, zależy od miesiąca wysyłki:
| wiosna | kępka wąskich, sinozielonych liści, bez kwiatów |
| lato | gipsówka rozesłana często z kwiatami albo z przekwitłymi pędami; 'Festival White Flare' z pędami kwiatowymi albo z pędami przyciętymi przed wysyłką |
| jesień | kępka liści bez kwiatów, czasem z przyciętymi pędami |
Według hodowcy 'Festival White Flare' kwitnie już w pierwszym roku, bez okresu chłodu (wernalizacji)17, a według jego arkusza technicznego odmiany serii Festival potrzebują do kwitnienia dnia dłuższego niż 12-13 godzin17. Atlas roślin podaje, że gipsówkę rozesłaną 'Rosea' rozmnaża się z nasion4. Gipsówek sami nie wysiewamy ani nie rozmnażamy - 'Festival White Flare' i 'Rosea' kupujemy jako młode rośliny od producentów i dalej uprawiamy je w doniczkach. Nasze sadzonki zwykle zakwitają już w roku posadzenia.
Uwagi z uprawy w doniczkach
Gipsówek przed wysyłką zwykle nie przycinamy - jesienią usuwamy tylko pędy po przekwitnieniu. Szkód od przelania, chorób ani szkodników w doniczkach nie zauważyliśmy, a 'Rosea' z siewu nie bywa u nas jaśniejsza ani biała. Doniczki zimują na zewnątrz i gipsówki nie przemarzają.
Kiedy klienci kupują gipsówki
Najwięcej gipsówek klienci zamawiają od maja do lipca, najwięcej w maju.
Zamówienia z ostatnich dwóch lat, także z Allegro; odświeżane co miesiąc. Pokazują, kiedy klienci zamawiali, a nie najlepszy termin sadzenia.
Sadzenie, cięcie, rozmnażanie i kwiaty do bukietów
O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.
Sadzenie i rozstawa
BBC Gardeners' World radzi sadzić gipsówki wiosną lub wczesnym latem i do ukorzenienia podlewać dwa-trzy razy w tygodniu, a potem tylko w czasie suszy10. Dla gipsówki wiechowatej atlas roślin podaje 1-3 rośliny na m² w rozstawie 58-100 cm, a e-katalog ZSP - 3 rośliny na m² i sadzenie pojedynczo albo po 2-3 w grupie45; te liczby dotyczą gatunku, który według atlasu ma 60-100 cm wysokości4. BOKU radzi dać gipsówce wiechowatej dość miejsca, bo zbyt stłoczona, zwłaszcza po kwitnieniu, wygląda mało atrakcyjnie12. Hodowca podaje dla 'Festival White Flare' 30 cm szerokości17, ale liczby roślin na m² dla tej odmiany nie znaleźliśmy w żadnym źródle. Dla gipsówki rozesłanej atlas podaje 6-11 roślin na m² w rozstawie 30-41 cm, a e-katalog ZSP przy 'Rosea' - 7 roślin na m², w grupach po 3-1045.
Nie przesadzaj gipsówki wiechowatej
Missouri Botanical Garden w opisie 'Bristol Fairy' radzi nie naruszać korzeni gipsówki wiechowatej i nie przesadzać jej, gdy się już ukorzeni2, a NC State - zostawić ją w ogrodzie w spokoju, żeby nie uszkodzić dużych, mięsistych korzeni3. BOKU pisze, że przesadzanie jest raczej trudne z powodu głębokich korzeni palowych12, a Walters Gardens w opisie uprawy odmiany Summer Sparkles nie poleca dzielenia gipsówki, bo jej duże, mięsiste korzenie łatwo uszkodzić15.
Podział gipsówki rozesłanej
Z gipsówką rozesłaną jest inaczej, choć według niemieckiej Wikipedii ona też ma silny korzeń palowy7. Atlas roślin podaje jej rozmnażanie przez podział starszych egzemplarzy wiosną lub jesienią4, perennials.com pisze, że kępy 'Rosea' łatwo podzielić wiosną lub wczesną jesienią14, NARGS - że większe rośliny można wykopać i podzielić po kwitnieniu13, a BBC Gardeners' World - że gipsówki alpejskie można dzielić w marcu10.
Cięcie po kwitnieniu
Źródła radzą ciąć po kwitnieniu, bo może to dać drugą falę kwitnienia. Przy gipsówce wiechowatej RHS zaleca regularne usuwanie przekwitłych kwiatów1, NC State - ścięcie rośliny po kwitnieniu3, BBC Gardeners' World - ścięcie pędów kwiatowych po kwitnieniu10, a e-katalog ZSP przy 'Bristol Fairy' i 'Pink Festival' - przycięcie rośliny o połowę bezpośrednio po kwitnieniu, co może dać powtórne kwitnienie w drugiej połowie lata5. Polska Wikipedia pisze, że po przekwitnięciu roślinę się ścina, żeby ponownie zaczęła rosnąć7. Co do terminu ścięcia całej rośliny źródła się różnią: RHS radzi ściąć gipsówkę wiechowatą jesienią, gdy liście zamrą1, Walters Gardens w opisie uprawy przy odmianie Summer Sparkles - przycinać gipsówki wiosną, a nie jesienią15, a według BBC Gardeners' World jesienią pędy można ściąć przy ziemi albo zostawić na zimę10. U odmian o kwiatach pełnych zaszczepionych na podkładkach o kwiatach pojedynczych NC State każe uważać, żeby nie skrócić rośliny poniżej miejsca szczepienia3.
Gipsówkę rozesłaną RHS radzi przyciąć po kwitnieniu, żeby pobudzić drugą falę kwiatów; przy 'Rosea' pisze, że cięcie nie jest potrzebne, ale usuwanie przekwitłych kwiatów pobudza drugą falę kwitnienia1. Perennials.com zaleca lekkie przycięcie 'Rosea' zaraz po kwitnieniu14.
Podpory
BBC Gardeners' World radzi podpierać wyższe gipsówki w miarę wzrostu - podporami, przez które pędy przerastają, albo gałązkami chrustu10. E-katalog ZSP pisze, że wysoka odmiana 'Flamingo' (do 1 m) często wymaga podpierania, bo inaczej może się pokładać5.
Rozmnażanie
Według BBC Gardeners' World byliny gipsówki rozmnaża się wiosną sadzonkami z pędów przyziemnych, a gipsówkę wiechowatą wysiewa się wczesną wiosną powierzchniowo, bo nasiona potrzebują światła do kiełkowania10. Polska Wikipedia pisze, że łyszczec wiechowaty rozmnaża się najczęściej z nasion wysiewanych w marcu-kwietniu do inspektu, z pikowaniem siewek, a na miejsce stałe wysadza się go we wrześniu7. BOKU podaje rozmnażanie odmian gipsówki wiechowatej wiosną sadzonkami pod mgłą wodną, a gatunku i odmiany 'Schneeflocke' - z nasion12. Według atlasu roślin sadzonki wierzchołkowe odmian pobiera się w maju, ale ukorzeniają się długo i niepewnie - tylko ok. jednej trzeciej; odmiany pełnokwiatowe szczepi się w klin na odcinkach korzeni rocznych siewek, a obecnie na dużą skalę rozmnaża się je in vitro4.
RHS podaje dla pełnej odmiany 'Bristol Fairy' szczepienie zrazów z pędów na odcinkach korzenia późną zimą1, a w opisie patentowym z 1940 roku pełnokwiatowa gipsówka nie zawiązuje nasion i rozmnaża się ją wyłącznie przez szczepienie młodych pędów na korzeniach siewek20. Gipsówkę rozesłaną według NARGS chyba najłatwiej rozmnożyć z nasion; można też brać sadzonki w połowie lata13. Atlas roślin podaje dla niej sadzonki wierzchołkowe z pędów bez kwiatów w sierpniu-wrześniu, które ukorzeniają się w ciągu miesiąca4.
Czy gipsówka jest wieloletnia - ile lat żyje
Źródła różnie oceniają trwałość gipsówki wiechowatej. Atlas roślin nazywa ją byliną długowieczną, która utrzymuje się do kilkunastu lat4, a e-katalog ZSP w opisach odmian 'Bristol Fairy', 'Flamingo' i 'Pink Festival' - byliną krótkowieczną, czasem traktowaną jak roślina jednoroczna5. RHS opisuje 'Flamingo' jako często krótkowieczną1.
Kwiaty do bukietów i na susz
Atlas roślin pisze, że odmiany pełnokwiatowe gipsówki wiechowatej uprawia się na kwiat cięty, a kwiatostany można ścinać, gdy większość kwiatów jest otwarta, i suszyć na zimowe bukiety4. Iowa State University radzi ścinać pędy do suszenia, gdy większość kwiatów jest w pełni otwarta, i pisze, że kwiaty bylinowej gipsówki wiechowatej schną znacznie lepiej niż kwiaty gatunków jednorocznych11. Według BBC Gardeners' World kwiaty w wodzie trzymają się co najmniej siedem dni, a suszona gipsówka dobrze nadaje się do kompozycji10. RHS poleca na kwiat cięty także gipsówkę rozesłaną1, a hodowca poleca 'Festival White Flare' na kwiat cięty do wazonu17.
Zimowanie
Według analizy danych z lat 1976-2011 z Polski zniknęła najsurowsza strefa mrozoodporności 5b4. Atlas roślin daje obu gatunkom z naszej oferty strefę 4, czyli średnie roczne minima od -34,4 do -28,9°C4, a tę samą strefę e-katalog ZSP podaje dla gipsówki rozesłanej, jej odmiany 'Alba' i dla 'Bristol Fairy'5. Atlas dodaje, że w strefie o dwa-trzy przedziały literowe cieplejszej od granicznej nasadzenia są dość bezpieczne4, ale przy gipsówce wiechowatej zaznacza, że może wymagać okrycia4; e-katalog ZSP pisze przy jej odmianach, że mróz znosi wystarczająco5.
Źródła amerykańskie dają gipsówce wiechowatej strefy USDA od 3 do 9: Missouri Botanical Garden na karcie 'Bristol Fairy' 3-92, NC State 3a-9b3. Hodowca daje 'Festival White Flare' strefy 4-817, dystrybutor ThinkPlants - 4-919, a polski producent Vitroflora - strefę 518. Dla 'Rosea' Chicago Botanic Garden podaje strefy 3-816, a perennials.com 2-914; NARGS daje gipsówce rozesłanej strefy 2-913. RHS ocenia mrozoodporność we własnej skali, dla warunków brytyjskich: gipsówkę wiechowatą i 'Rosea' na H4 (od -10 do -5°C), a gipsówkę rozesłaną na H5 (od -15 do -10°C)1.
Zimą szkodzi mokra ziemia
RHS pisze, że ani gipsówka wiechowata, ani rozesłana nie znoszą zimowej mokrości1. Według BBC Gardeners' World zimowa mokrość to główny problem gipsówek, bo źle znoszą zimną, mokrą glebę; dużo żwirku dodanego przy sadzeniu chroni przed zgnilizną korzeni i pędów10. Atlas roślin pisze, że gleba pod gipsówką wiechowatą w zimie nie może być podmokła - to warunek pomyślnego zimowania4, e-katalog ZSP - że mokre podłoże zimą może być przyczyną wypadania roślin5, a Missouri Botanical Garden - że na mokrych, źle zdrenowanych glebach roślina może nie przezimować2. Perennials.com pisze przy 'Bristol Fairy', że rośliny wymagają doskonałego drenażu, zwłaszcza zimą14.
Liście i pędy zimą
Według niemieckiej Wikipedii ulistnione pędy gipsówki rozesłanej utrzymują się także zimą7, a RHS nazywa ją półzimozieloną1. Kiedy ściąć zamarłe pędy gipsówki wiechowatej - jesienią czy wiosną - źródła radzą różnie; piszemy o tym w części „Sadzenie i pielęgnacja”.
Gdy nie zdążysz posadzić przed zimą
Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić gipsówki przed zimą, wkop doniczkę w ziemię30.
Odmiany
Najczęściej wybierane
Kolejność według zamówień z ostatniego roku, także z Allegro.
Wszystkie odmiany w naszej ofercie
| Odmiana | Wysokość | Kolor | Kwitnienie | Strefa | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|
| G. paniculata 'Festival White Flare' chwilowo brak | 40-60 cm | białe | VI-VIII | 4 | gipsówka wiechowata (G. paniculata) z serii Festival firmy Danziger; Vitroflora: ochrona PBR, licencja Danziger; hodowca: kwiaty półpełne, bardzo drobne, pokrój wzniesiony, 50 cm wysokości, 30 cm szerokości, kwitnie od późnej wiosny, już w pierwszym roku, strefy 4-8; Vitroflora: 35 cm (w kwitnieniu 40 cm), 50 cm szerokości, VI-VIII, strefa 5; ThinkPlants: ok. 90 cm, strefy 4-9; roku wprowadzenia źródła nie podają; bez AGM |
| G. repens 'Alba' chwilowo brak | do 20 cm | białe | VI-VIII | 4 | gipsówka rozesłana (G. repens) 'Alba', odmiana o czysto białych kwiatach (BOKU); e-katalog ZSP: 10-15 cm wysokości, 30-40 cm szerokości, VI-VII, strefa 4; atlas roślin: 20 cm |
| G. repens 'Rosea' chwilowo brak | do 20 cm | różowe | VI-VIII | 4 | gipsówka rozesłana (G. repens) 'Rosea'; hodowcy ani roku wprowadzenia źródła nie podają; według atlasu roślin rozmnażana z nasion; RHS: do 10 cm, kwiaty bladoróżowe do białych, liście średniozielone, H4, bez AGM, na liście Plants for Pollinators; e-katalog ZSP: 10 cm, VI-VIII, liście niebieskawozielone, 7 roślin na m², strefa 4; atlas roślin: 15 cm, kwiaty jasnoróżowe; Chicago Botanic Garden: do ok. 30 cm, V-VIII, strefy 3-8; perennials.com: 10-15 cm, 30-45 cm szerokości, strefy 2-9 |
Dane z kart produktów; uwagi według RHS, e-katalogu Związku Szkółkarzy Polskich, atlasu roślin, BOKU, Chicago Botanic Garden, perennials.com, hodowcy Danziger, Vitroflory i ThinkPlants. Kwitnienie - termin podawany dla odmiany. Strefa - strefa USDA.
Warte uwagi, których nie uprawiamy
Na liście nagród RHS Award of Garden Merit jedyną gipsówką jest dziś 'Rosenschleier', z oceną mrozoodporności H61. E-katalog ZSP i angielska Wikipedia podają, że nagrodę ma też gipsówka rozesłana (e-katalog: od 1993 roku)57, ale w obecnym spisie RHS ani na stronach gatunku i 'Rosea' jej nie ma1.
'Rosenschleier' (syn. 'Rosy Veil'4, 'Veil of Roses'1) to według atlasu roślin mieszaniec gipsówki wiechowatej z gipsówką rozesłaną 'Rosea': ma 40(50) cm wysokości, jest dwa razy szerszy, ma pełne kwiaty o średnicy 5 mm, białe, przekwitające na jasnoróżowo, kwitnie w lipcu, znosi wilgotniejsze podłoże i ma strefę 54. RHS opisuje go jako zwartą, półzimozieloną bylinę do 30 cm z luźnymi wiechami bladoróżowych, pełnych kwiatów do 1 cm1, a BOKU - jako bladoróżowy, pełny, do 40 cm, powstały z krzyżówki gipsówki rozesłanej z wiechowatą12. Hodowcy ani roku wprowadzenia odczytane źródła nie podają.
Wśród pełnokwiatowych odmian gipsówki wiechowatej atlas roślin wymienia 'Bristol Fairy' o większych, białych kwiatach (90(100) cm, na kwiat cięty), karłową 'Compacta Plena' (20(30) cm) i 'Schneeflocke' (do 100 cm), która z nasion powtarza cechy tylko w połowie4. RHS opisuje 'Bristol Fairy' jako bylinę do 1,2 m z dużymi, luźnymi wiechami czysto białych, pełnych kwiatów szerokich na 12 mm1, a perennials.com nazywa gipsówkę wiechowatą, w opisie tej odmiany, jednym z najczęściej używanych kwiatów ciętych14. 'Flamingo' ma według RHS pełne, bladoróżowe kwiaty o średnicy 1 cm i 0,5-1 m wysokości1, a według atlasu kwiaty półpełne, 8 mm średnicy, białe, początkowo różowawo nabiegłe, i 120 cm wysokości4. Summer Sparkles ('ESM Chispa') z oferty Walters Gardens ma drobne, półpełne, lekko pachnące kwiaty i zwarty pokrój; według tej szkółki, w przeciwieństwie do większości wysokich gipsówek, nie zamiera późnym latem15.
'Festival White Flare' należy do serii Festival firmy Danziger17. Według amerykańskich patentów roślinnych firma Danziger „Dan” Flower Farm z Izraela opatentowała odmiany 'Festival' i 'White Festival' w 1994 roku; 'Festival', wyhodowana w Mishmar Hashiva, ma kwiaty półpełne, jasnopurpurowe i do 50 cm wysokości20. Atlas roślin przypisuje odmianę 'Danfestar' Gabrielowi Danzigerowi z Izraela, z datą „przed 1999”4. Z tej samej serii jest 'Pink Festival' (RHS)1 - według e-katalogu ZSP odmiana karłowa, o wysokości i średnicy zwykle do 45 cm, z półpełnymi, porcelanowo różowymi kwiatami o średnicy do 10 mm, kwitnąca w lipcu i sierpniu5.
Gipsówka rozesłana ma według atlasu roślin m.in. odmiany 'Alba' (kwiaty białe, 20 cm), 'Dorothy Teacher' (jasnoróżowa), 'Dubia' (bladoróżowa, 15 cm) i 'Rosa Schönheit' (ciemnoróżowa, rozmnażana wegetatywnie)4. 'Alba' według e-katalogu ZSP kwitnie w czerwcu i lipcu, ma 10-15 cm wysokości i 30-40 cm szerokości5, a według BOKU - 10 cm12.
Choroby, toksyczność, dziczenie i gipsówka a owady
Choroby i szkodniki
Jedyną chorobą, jaką RHS wymienia przy gipsówce wiechowatej i rozesłanej oraz przy 'Rosea', 'Flamingo' i 'Compacta Plena', są zgnilizny łodyg; szkodników RHS nie podaje1. Amerykańska hurtowa szkółka Walters Gardens pisze w zaleceniach uprawy odmiany Summer Sparkles, że gipsówki nie mają poważnych chorób ani szkodników, ale zwłaszcza w wilgotniejszych warunkach trzeba uważać na szarą pleśń i zgnilizny łodyg, a rośliny regularnie przeglądać, czy nie ma na nich wciornastków, roztoczy i skoczków15. O mokrej ziemi zimą piszemy w rozdziale o zimowaniu.
Czy gipsówka jest trująca
NC State zalicza gipsówkę wiechowatą do roślin trujących o średnim stopniu zagrożenia: wielokrotny kontakt może podrażniać oczy, nos i zatoki i wywoływać astmę, a dotyk - podrażnienie skóry (kontaktowe zapalenie skóry); jako przypuszczalną przyczynę podaje ze znakiem zapytania saponiny3. Angielska Wikipedia pisze, że roślina jest toksyczna dla ludzi i może wywołać kontaktowe zapalenie skóry7, a urząd ds. chwastów stanu Waszyngton - że nie jest znana jako trująca22. Według niemieckiej Wikipedii korzenie gipsówki wiechowatej są bogate w saponiny i dawniej używano ich jako „korzenia mydlanego”7, a Missouri Botanical Garden pisze, że korzeń palowy tradycyjnie służył jako mydło2.
Dla zwierząt źródła oceniają gipsówkę łagodnie. Pet Poison Helpline podaje, że gipsówki zawierają saponinę gyposeninę, która po zjedzeniu może podrażnić przewód pokarmowy (wymioty, brak apetytu, biegunka, ospałość), a ich toksyczność dla psów, kotów, krów, koni i ptaków określa jako łagodną29. ASPCA w karcie jednorocznego gatunku G. elegans uznaje go za nietoksyczny dla psów, kotów i koni; po zjedzeniu mogą wystąpić łagodne dolegliwości żołądkowe, takie jak wymioty i biegunka28.
Czy gipsówka dziczeje
W Polsce gipsówka wiechowata jest gatunkiem rodzimym, a poza naturalnymi stanowiskami bywa spotykana jako uciekinier z upraw - według polskiej Wikipedii jest uprawiana i często dziczeje7. W bazie „Gatunki obce w Polsce” Instytutu Ochrony Przyrody PAN nie ma ani gipsówki wiechowatej, ani rozesłanej - z rodzaju są tam tylko łyszczec trójdzielny (G. perfoliata), łyszczec lepki (G. viscosa) i krowiziół (G. vaccaria)25. Według niemieckiej Wikipedii gipsówka wiechowata dziczeje w Europie Środkowej rzadko, np. w Meklemburgii-Pomorzu Przednim, Brandenburgii, Badenii-Wirtembergii i Południowym Tyrolu7. Atlas roślin, za pracą Lososovej i in. (2023), zalicza ją do biegaczy, czyli roślin przetaczanych przez wiatr4. Gipsówkę rozesłaną Flora of North America notuje w Kolumbii Brytyjskiej i stanie Maine jako uciekiniera z upraw, który się tam nie zadomowił8.
Gipsówka wiechowata w Ameryce Północnej
W Ameryce Północnej gipsówka wiechowata jest gatunkiem zawleczonym - sprowadzono ją jako roślinę ozdobną pod koniec XIX wieku21, a w części środkowej i zachodniej kontynentu stała się pospolitym chwastem łąk kośnych i pastwisk, często rozsiewanym jak biegacz stepowy8. Figuruje na urzędowych listach chwastów m.in. w Kalifornii, stanie Waszyngton, Kolumbii Brytyjskiej i Manitobie212223. Według kalifornijskiego Departamentu Rolnictwa jedna roślina może wydać ponad 13 000 nasion21, a Missouri Botanical Garden radzi przed posadzeniem sprawdzić lokalne przepisy2.
Jelenie
Uniwersytet Wisconsin wymienia gipsówkę wiechowatą wśród bylin, których jelenie nie lubią27, a NC State pisze, że jest odporna na zgryzanie przez jelenie3; Chicago Botanic Garden podaje odporność na jelenie przy 'Rosea'16. O ślimakach i królikach odczytane źródła nie piszą.
Gipsówka a owady
RHS umieszcza gipsówkę wiechowatą, gipsówkę rozesłaną i 'Rosea' na liście Plants for Pollinators, czyli roślin szczególnie cennych dla owadów zapylających - pszczół, motyli i bzygów - dzięki pyłkowi lub nektarowi1. Według niemieckiej Wikipedii gipsówkę wiechowatą zapylają owady, głównie muchówki i błonkówki7, a karta gatunku z Alaski (ACCS, 2011) pisze, że przyciąga liczne gatunki zapylających pszczół i much24. E-katalog ZSP pisze, że jej białe kwiaty wabią pszczoły, a atlas roślin zalicza ją do roślin miododajnych54. Przy gipsówce rozesłanej 'Alba' e-katalog ZSP pisze, że kwiatostany wabią motyle5, a Chicago Botanic Garden - że 'Rosea' przyciąga motyle16. O tym, czy półpełne kwiaty 'Festival White Flare' są cenne dla owadów, odczytane źródła nie piszą.
Z czym łączyć
NC State pisze, że delikatna, kłębiasta faktura gipsówki wiechowatej szczególnie dobrze maskuje zamierające pędy przekwitłych wiosennych roślin cebulowych i roślin kwitnących wczesnym latem, np. maków3. Missouri Botanical Garden poleca ją jako letni wypełniacz miejsc po wiosennych roślinach, które zapadają w spoczynek2, e-katalog ZSP przy odmianach 'Bristol Fairy', 'Flamingo' i 'Pink Festival' - jako towarzystwo dla wcześnie kwitnących bylin, które zanikają w drugiej połowie lata5, a perennials.com przy 'Bristol Fairy' - jako sąsiadkę maków wschodnich, po których kwitnieniu gipsówka wypełnia lukę na rabacie14. Atlas roślin radzi sadzić gipsówkę wiechowatą pojedynczo albo w grupie jako okazały akcent na rabacie4, a BOKU - dać jej dość miejsca12. Pamiętaj tylko, że gipsówka wiechowata to gatunek chroniony: w ogrodzie możesz ją uprawiać, ale nie wolno jej umyślnie wprowadzać do środowiska przyrodniczego9.
Gipsówkę rozesłaną RHS poleca do ogrodów skalnych, na suche murki kamienne i rumowiska1, e-katalog ZSP - do ogrodów skalnych i na murki kwiatowe5, a NARGS pisze, że jest popularna do obsadzania murów oporowych, z których zwisa13. Według BOKU gipsówka rozesłana i jej odmiany lepiej czują się w świeżych, słonecznych ogrodach skalnych12. RHS pisze, że obie gipsówki nie znoszą zimowej mokrości1 - dobrze więc dobrać im sąsiadów, którym też odpowiada przepuszczalna, niepodmokła zimą gleba (więcej w rozdziale o stanowisku). W naszym wpisie „Najlepsze byliny okrywowe i zadarniające” gipsówka rozesłana jest wśród bylin okrywowych na słoneczne miejsca, a o roślinach na suche, słoneczne miejsca piszemy we wpisie „Ogród odporny na suszę”.
Klienci najczęściej kupują gipsówki razem z:
Zestawienie z prawdziwych zamówień z ostatnich dwóch lat. Wspólne zamówienie nie znaczy jeszcze wspólnej rabaty - przed posadzeniem sprawdź stanowisko na karcie rośliny.
Pytania
Gipsówka czy łyszczec - jak poprawnie?
Obie nazwy są poprawne. Polski atlas roślin i polska Wikipedia nazywają ten rodzaj łyszczec, a „gipsówkę” podają jako drugą nazwę; według Wikipedii gipsówką popularnie nazywa się łyszczec wiechowaty. Katalog Związku Szkółkarzy Polskich robi odwrotnie: na pierwszym miejscu stawia gipsówkę, a łyszczec podaje jako synonim. Rozporządzenie o ochronie gatunkowej roślin pisze „łyszczec (gipsówka) wiechowaty”. Nazwa gipsówka to tłumaczenie łacińskiej nazwy Gypsophila, utworzonej od greckich słów oznaczających gips i przyjaciela.
Kiedy kwitnie gipsówka?
Latem. Gipsówka wiechowata kwitnie według polskiego atlasu roślin od czerwca do sierpnia, a według polskiej i niemieckiej Wikipedii do września. Gipsówka rozesłana kwitnie według katalogu Związku Szkółkarzy Polskich i atlasu od czerwca do sierpnia, według polskiej Wikipedii do września, a według niemieckiej od maja do września. Cięcie albo usuwanie przekwitłych kwiatów może dać drugą falę kwitnienia. Odmiana 'Festival White Flare' według hodowcy zaczyna kwitnąć późną wiosną, i to już w pierwszym roku.
Czym różni się gipsówka rozesłana od wiechowatej?
Gipsówka rozesłana to niska, płożąca bylina: według polskiego atlasu roślin tworzy w uprawie luźne darnie wysokie na dziesięć do dwudziestu centymetrów, a brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze poleca ją do ogrodów skalnych, na suche murki i rumowiska. Gipsówka wiechowata tworzy według atlasu wysokie i szerokie, kuliste kępy - sam gatunek ma od sześćdziesięciu do stu centymetrów, a odmiana 'Festival White Flare' według hodowcy pięćdziesiąt. Gipsówkę wiechowatą źródła polecają na kwiat cięty i do suszenia, a z powodu głębokiego korzenia palowego radzą jej po ukorzenieniu nie przesadzać; gipsówkę rozesłaną można dzielić. Obie lubią pełne słońce i przepuszczalną glebę, a nie znoszą mokrej ziemi zimą.
Czy gipsówka jest byliną wieloletnią?
Tak, oba gatunki z naszej oferty to byliny, ale o gipsówce wiechowatej źródła piszą różnie. Polski atlas roślin nazywa ją byliną długowieczną, która utrzymuje się do kilkunastu lat, a katalog Związku Szkółkarzy Polskich w opisach jej odmian - byliną krótkowieczną, czasem traktowaną jak roślina jednoroczna; katalog dodaje, że mokre podłoże zimą może być przyczyną wypadania roślin. Jednoroczne są inne gatunki gipsówek - Uniwersytet Stanowy Iowa pisze, że kwiaty bylinowej gipsówki wiechowatej schną znacznie lepiej niż kwiaty gatunków jednorocznych.
Kiedy sadzić gipsówkę?
Magazyn BBC Gardeners' World radzi sadzić gipsówki wiosną lub wczesnym latem i do ukorzenienia podlewać dwa-trzy razy w tygodniu, a potem tylko w czasie suszy. Polska Wikipedia pisze, że rozsadę gipsówki wiechowatej z wiosennego siewu wysadza się na miejsce stałe we wrześniu. Gipsówkę wiechowatą od razu posadź tam, gdzie ma zostać, bo po ukorzenieniu źródła radzą jej nie przesadzać. Jeśli nie zdążysz posadzić sadzonki przed zimą, wkop ją razem z doniczką w ziemię.
Czy gipsówkę można przesadzać?
Gipsówki wiechowatej lepiej nie. Ma głęboki korzeń palowy - u roślin dziko rosnących sięgający kilku metrów w głąb. Uniwersytet NC State radzi zostawić ją w ogrodzie w spokoju, żeby nie uszkodzić dużych, mięsistych korzeni, a wiedeński uniwersytet BOKU pisze, że przez głębokie korzenie palowe przesadzanie jest raczej trudne. Dzielenia nie poleca też amerykańska szkółka Walters Gardens. Gipsówkę rozesłaną można dzielić: polski atlas roślin podaje podział wiosną lub jesienią, północnoamerykańskie towarzystwo NARGS - dzielenie większych roślin po kwitnieniu, a perennials.com przy odmianie 'Rosea' - wiosną lub wczesną jesienią.
Czy gipsówka potrzebuje wapiennej gleby?
Przy gipsówce rozesłanej źródła piszą raczej o preferencji niż o wymogu; przy gipsówce wiechowatej są ostrożniejsze. Brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze poleca glebę najlepiej zasadową, a polski atlas roślin - najlepiej wapienną, o odczynie obojętnym lub zasadowym. Ogród botaniczny w Missouri przy odmianie 'Bristol Fairy' gipsówki wiechowatej radzi glebę kwaśną zwapnować. Katalog Związku Szkółkarzy Polskich pisze o gipsówce rozesłanej, że co do odczynu jest tolerancyjna, a północnoamerykańskie towarzystwo ogrodów skalnych NARGS - że znosi też glebę kwaśną. Brytyjski magazyn BBC Gardeners' World odradza natomiast glebę kwaśną wszystkim gipsówkom. Co do przepuszczalnej gleby źródła są zgodne - polecają ją Towarzystwo, atlas i BBC Gardeners' World, a według magazynu głównym problemem gipsówek jest zimowa mokrość. Ogród botaniczny w Missouri przypomina też, że sam gips nie podnosi odczynu gleby.
Kiedy przycinać gipsówkę?
Po kwitnieniu - brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze i katalog Związku Szkółkarzy Polskich piszą, że cięcie albo usuwanie przekwitłych kwiatów może dać drugą falę kwitnienia. Katalog przy odmianach 'Bristol Fairy' i 'Pink Festival' gipsówki wiechowatej radzi przyciąć roślinę o połowę zaraz po kwitnieniu, a perennials.com przy gipsówce rozesłanej 'Rosea' - lekko ją przyciąć. Co do ścięcia całej gipsówki wiechowatej źródła się różnią: Towarzystwo radzi zrobić to jesienią, gdy liście zamrą, amerykańska szkółka Walters Gardens - wiosną, a według magazynu BBC Gardeners' World jesienią pędy można ściąć przy ziemi albo zostawić na zimę.
Czy gipsówka przetrwa zimę?
Mróz nie jest dla niej głównym zagrożeniem: polski atlas roślin daje obu gatunkom czwartą strefę mrozoodporności, a według jego analizy najsurowszą strefą w Polsce jest dziś szósta. Gipsówkom szkodzi mokra ziemia zimą - brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze pisze, że nie znoszą zimowej mokrości, a atlas - że gleba pod gipsówką wiechowatą w zimie nie może być podmokła. Dlatego sadź je w przepuszczalnej glebie, a na ciężkiej dodaj grubego żwirku. Sadzonkę, której nie zdążysz posadzić przed zimą, wkop razem z doniczką w ziemię.
Czy gipsówka jest pod ochroną?
Dziko rosnący łyszczec wiechowaty, czyli gipsówka wiechowata, jest w Polsce pod ochroną częściową, a na polskiej czerwonej liście ma kategorię „zagrożony”; naturalnie rośnie tylko w nielicznych miejscach, na Nizinie Podlaskiej i nad Bugiem koło Hrubieszowa. Zakazy z rozporządzenia o ochronie gatunkowej roślin dotyczą roślin dziko rosnących. Wobec roślin z uprawy obowiązuje jeden zakaz: nie wolno ich umyślnie wprowadzać do środowiska przyrodniczego. Sadzonkę ze szkółki możesz więc uprawiać w ogrodzie, ale nie wysadzaj jej w przyrodzie. Gipsówki rozesłanej, która rośnie dziko w Tatrach i Pieninach, w rozporządzeniu nie ma.
Czy gipsówka jest rośliną inwazyjną?
W Polsce za inwazyjną nie uchodzi: gipsówka wiechowata to u nas gatunek rodzimy i chroniony, a w bazie gatunków obcych Instytutu Ochrony Przyrody PAN jej nie ma. Według niemieckiej Wikipedii w Europie Środkowej dziczeje rzadko, a polska Wikipedia pisze, że jako roślina uprawiana często dziczeje i poza naturalnymi stanowiskami bywa spotykana jako uciekinier z upraw. Inaczej jest w części Ameryki Północnej: sprowadzona tam jako roślina ozdobna, stała się chwastem łąk i pastwisk, a w Kalifornii, stanie Waszyngton, Kolumbii Brytyjskiej i Manitobie jest na urzędowych listach chwastów. Ogród botaniczny w Missouri radzi przed posadzeniem sprawdzić lokalne przepisy.
Czy gipsówka jest trująca?
Źródła oceniają to różnie. Uniwersytet NC State zalicza gipsówkę wiechowatą do roślin trujących o średnim stopniu zagrożenia: przy wielokrotnym kontakcie może podrażniać oczy, nos i zatoki, a dotyk - skórę; angielska Wikipedia też wspomina o kontaktowym zapaleniu skóry. Amerykańska infolinia Pet Poison Helpline ocenia toksyczność gipsówek dla psów i kotów jako łagodną - po zjedzeniu mogą wystąpić m.in. wymioty i biegunka. Towarzystwo ASPCA uznaje jednoroczny gatunek gipsówki za nietoksyczny dla psów, kotów i koni.
Czy gipsówka nadaje się do suszenia?
Tak, zwłaszcza gipsówka wiechowata. Polski atlas roślin i Uniwersytet Stanowy Iowa radzą ścinać pędy, gdy większość kwiatów jest otwarta, i suszyć je na zimowe bukiety; według Iowa State kwiaty bylinowej gipsówki wiechowatej schną znacznie lepiej niż kwiaty gatunków jednorocznych. Na kwiat cięty uprawia się głównie odmiany o kwiatach pełnych. W wazonie kwiaty trzymają się według BBC Gardeners' World co najmniej tydzień.
Jak gęsto sadzić gipsówkę?
Gipsówka wiechowata potrzebuje miejsca: polski atlas roślin podaje od jednej do trzech roślin na metr kwadratowy, a katalog Związku Szkółkarzy Polskich - trzy. Gipsówkę rozesłaną sadzi się gęściej: według atlasu od sześciu do jedenastu roślin na metr kwadratowy, a według katalogu przy odmianie 'Rosea' - siedem. Dla odmiany 'Festival White Flare' odczytane źródła nie podają liczby roślin na metr kwadratowy; hodowca podaje jej szerokość jako trzydzieści centymetrów.
Wybierz gipsówki do swojego ogrodu - gipsówkę wiechowatą na słoneczną rabatę i do bukietów albo płożącą gipsówkę rozesłaną na skalniak i murek.
Zobacz gipsówki w sklepie →Przeczytaj też
Jak powstało to hasło
Tekst zredagowano z pomocą narzędzi AI wyłącznie na podstawie faktów ze źródeł wymienionych niżej, danych z zamówień naszego sklepu i informacji o naszej produkcji sadzonek w doniczkach. Nie prowadzimy obserwacji gipsówek w gruncie - to, co piszemy o roślinach w ogrodzie, pochodzi ze źródeł. Przypisy sprawdzono osobno, zdanie po zdaniu. Zdjęcia sadzonek i paczki pochodzą z naszej szkółki, a zdjęcia kwitnących gipsówek - z Wikimedia Commons (autor i licencja pod każdym zdjęciem).
Opracowanie: Wojciech Borowski
Wojciech i Magdalena Borowscy od 2013 roku prowadzą szkółkę Byliny Farm w Starym Łomie, w której uprawiają byliny i trawy ozdobne w doniczkach i wysyłają je do ogrodów w całej Polsce. W 2025 roku dołączył do nich Bartosz - kolejne pokolenie ogrodników w rodzinie. W katalogu dzielą się sprawdzoną wiedzą o roślinach z oferty szkółki i spoza niej, opartą na próbach odmian, danych hodowców i ogrodów botanicznych.
Źródła
- Royal Horticultural Society: RHS Plants - Gypsophila paniculata, G. repens, G. repens 'Rosea', G. paniculata 'Bristol Fairy' (d), 'Compacta Plena' (d), 'Flamingo' (d), Gypsophila 'Rosenschleier' (d), 'Pink Festival' (Festival Series) (d); lista RHS Recommended: Award of Garden Merit (rośliny ozdobne, PDF, stan 7.10.2026); lista Plants for Pollinators.
- Missouri Botanical Garden, Plant Finder: Gypsophila paniculata 'Bristol Fairy' (opis gatunku i odmiany).
- NC State Extension, Gardener Plant Toolbox: Gypsophila paniculata.
- M. Snowarski, atlas-roslin.pl: Gypsophila paniculata (łyszczec wiechowaty, z listą odmian i parametrami rozsiewu za: Lososová i in. 2023), G. paniculata 'Danfestar', G. repens (łyszczec rozesłany), G. fastigiata (łyszczec baldachogronowy); „Strefy mrozoodporności (USDA)”.
- Związek Szkółkarzy Polskich, e-katalog roślin: Gypsophila paniculata (gipsówka wiechowata, opis J. Marcinkowskiego), 'Bristol Fairy', 'Flamingo', 'Pink Festival' (opis W. Górki); G. repens (gipsówka rozesłana) i 'Alba' (opis A. Cecot), 'Rosea' (opis J. Marcinkowskiego).
- Royal Botanic Gardens, Kew: Plants of the World Online - Gypsophila L., G. repens L. (stan 2026).
- Wikipedia (pl) „Łyszczec”, „Łyszczec wiechowaty”, „Łyszczec rozesłany”, „Łyszczec polny”; (de) „Rispiges Gipskraut”, „Kriechendes Gipskraut”; (en) „Gypsophila paniculata”, „Gypsophila repens”.
- Flora of North America (eFloras), t. 5: Gypsophila, G. paniculata.
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. 2014 poz. 1409).
- BBC Gardeners' World Magazine: „How to grow gypsophila (baby's breath)”.
- Iowa State University Extension and Outreach, Yard and Garden: „Harvesting Everlasting Flowers for Drying” (2003).
- Universität für Bodenkultur Wien (BOKU), Pflanzenverwendung (S. Plenk): Gypsophila paniculata (karta PDF).
- North American Rock Garden Society (NARGS): „Plant of the Month: Gypsophila repens” (marzec 2024).
- Perennials.com (Valleybrook International Ventures, Heritage Perennials): Gypsophila repens 'Rosea', G. paniculata 'Bristol Fairy'.
- Walters Gardens: Gypsophila SUMMER SPARKLES ('ESM Chispa') - opis i „Cultural Info”.
- Chicago Botanic Garden, Plant Finder: Gypsophila repens 'Rosea'.
- Danziger: 'Festival White Flare' (Gypsophila paniculata, seria FESTIVAL) - karta odmiany w katalogu bylin; „Gypsophila Festival 2026” (arkusz techniczny, PDF).
- Vitroflora: 'Festival White Flare' (oferta 2026).
- ThinkPlants: Gypsophila paniculata FESTIVAL 'Festival White Flare'.
- Patenty roślinne USA (Google Patents): USPP8651 „Gypsophila plant named Festival” (Danziger, 1994), USPP9711 'Danghappy' (Danziger, 1996), USPP384 „Double gypsophila” (G. H. Starr, 1940).
- California Department of Food and Agriculture: California Pest Rating Proposal - Gypsophila paniculata (2019).
- Washington State Noxious Weed Control Board: „Baby's breath”.
- Government of Manitoba: „Declaration of Noxious Weeds in Manitoba”.
- Alaska Center for Conservation Science (University of Alaska Anchorage): Gypsophila paniculata - karta gatunku (2011).
- Instytut Ochrony Przyrody PAN, baza „Gatunki obce w Polsce”: wyszukiwanie „Gypsophila”; G. perfoliata.
- D. Fijałkowski, „Zbiorowiska kserotermiczne projektowanego rezerwatu stepowego koło Czumowa nad Bugiem”, Annales UMCS, Sectio C, vol. X, 13 (1957).
- University of Wisconsin-Madison Extension: „Plants Not Favored by Deer”.
- ASPCA Animal Poison Control: „Baby's Breath” (Gypsophila elegans) - lista roślin toksycznych i nietoksycznych.
- Pet Poison Helpline: „Baby's Breath”.
- Iowa State University Extension: „Overwintering Unplanted Trees, Shrubs and Perennials” (2025).
- Byliny Farm - cechy oferowanych odmian i zamówienia sklepu (także z Allegro).