Gęsiówka (Arabis)

Gęsiówka kaukaska to zimozielona bylina z nadziemnymi rozłogami⁸. Według e-katalogu ZSP cała roślina jest szarawo, filcowato owłosiona i tworzy liczne płonne rozety; liście rozetowe są szarozielone, z 2-5 tępymi ząbkami, a liście łodygowe mają nasadę uszatą albo strzałkowatą⁶. Morton Arboretum nazywa ją okrywą płożąco-korzeniącą się: pędy rozchodzą się poziomo z centralnego systemu korzeniowego i tam, gdzie dotkną ziemi, mogą się ukorzenić⁴. Według Missouri Botanical Garden pędy płożą się i korzenią w starszych częściach, a liście są szarozielonkawe, długie na 3-10 cm i szerokie na 1-4 cm². Gęsiówka macedońska tworzy za to spłaszczone poduszki bez rozłogów, o średnicy 20-40 cm⁵.

Kolor liści

E-katalog ZSP podaje dla gęsiówki kaukaskiej barwę liści szarą, niebieskawą, srebrzystą⁶. Przy odmianach źródła się różnią: e-katalog ZSP przypisuje liście srebrzystozielone odmianom 'Hedi' i 'Rosea', a 'Schneehaube' - jasnozielone⁶, podczas gdy RHS opisuje liście 'Schneehaube' jako szarozielone¹. RHS opisuje Little Treasure Deep Rose jako odmianę o liściach średniozielonych¹, a Walters Gardens daje 'Deep Rose' liście zielone, a Little Treasure Deep Rose - szarozielone¹³. Pstrolistne odmiany gęsiówki macedońskiej mają liście ciemnozielone z żółtym albo kremowobiałym brzegiem¹.

Kwiaty i zapach

Kwiaty gęsiówek są obupłciowe: mają cztery działki kielicha, cztery płatki z wyraźnym paznokciem i sześć pręcików, a owocem jest płaska łuszczyna z jednym rzędem nasion⁸. Gęsiówka kaukaska ma według niemieckiej Wikipedii płatki długie na 9,5-18 mm i działki na 4-6 mm, a kwiaty zebrane w krótkie, gęste grona⁸; według Missouri Botanical Garden grono liczy 1-20 białych do różowych kwiatów o średnicy 2 cm². Kwiaty gęsiówki kaukaskiej pachną - podają to niemiecka Wikipedia, RHS, NC State i Morton Arboretum⁸¹³⁴, a e-katalog ZSP przy odmianie 'Schneehaube' wymienia pachnące kwiaty jako jej walor⁶. Przy części odmian RHS pisze tylko o lekkim zapachu, np. przy Little Treasure Deep Rose¹, a pełne kwiaty 'Plena' według e-katalogu ZSP przypominają budową lewkonię, ale nie pachną tak ładnie jak ona⁶. Opisy odmian gęsiówki macedońskiej 'Old Gold' i 'Variegata' w RHS, w e-katalogu ZSP i u Walters Gardens nie wspominają o zapachu kwiatów¹⁶¹³, choć karta RHS 'Old Gold' w danych o barwie i zapachu zaznacza pachnące kwiaty¹; Walters Gardens nazywa kwiaty 'Old Gold' mało efektownymi¹³.

Jak wysoka rośnie

Gęsiówka kaukaska ma według niemieckiej Wikipedii 10-30 cm wysokości⁸, według atlasu roślin (10)15-20(25) cm wysokości i 20-35(50) cm szerokości⁵, a e-katalog ZSP pisze, że w czasie kwitnienia osiąga ok. 10 cm⁶. Dla gęsiówki macedońskiej atlas roślin podaje 5-10(15) cm⁵, a e-katalog ZSP przy 'Old Gold' i 'Variegata' - 5-10 cm⁶; w naturze, w górach Pirin, jej łodygi mają 6-12 cm¹².

Kiedy kwitnie

Źródła podają różne terminy. Dla gęsiówki kaukaskiej e-katalog ZSP podaje marzec-kwiecień⁶, niemiecka Wikipedia - marzec-maj⁸, a Missouri Botanical Garden - kwiecień lub maj, z pojedynczymi gronami przez całe lato². Karta RHS gatunku podaje kwitnienie od późnej wiosny do lata¹, a Graham Rice nazywa gęsiówkę w artykule RHS klasyczną rośliną skalną kwitnącą w maju¹. Gęsiówka macedońska kwitnie w ogrodzie według atlasu roślin w kwietniu i maju⁵, a według e-katalogu ZSP w maju, czasem z pojedynczymi kwiatami jesienią⁶; w naturze, wysoko w górach, kwitnie w czerwcu i lipcu¹². Pełne kwiaty 'Plena' zakwitają według e-katalogu ZSP nieco później niż gatunek i odmiany o kwiatach pojedynczych⁶, a 'Flore Pleno' według Grahama Rice'a kwitnie dłużej niż formy o kwiatach pojedynczych¹.

Gęsiówka należy do rodziny kapustowatych (Brassicaceae) i plemienia Arabideae; nazwę rodzaju opublikował Linneusz w 1753 roku w „Species Plantarum”, a gatunkiem typowym jest gęsiówka alpejska (A. alpina)⁸. Liczba gatunków maleje w miarę badań filogenetycznych: na przełomie XX i XXI wieku zaliczano tu około stu osiemdziesięciu gatunków, dziś około stu, a w węższych ujęciach około sześćdziesięciu⁸. W obecnym ujęciu rodzaj jest parafiletyczny - mieszczą się w nim głodek (Draba) i żagwin (Aubrieta)⁸. Wiele dawnych gęsiówek przeniesiono do innych rodzajów, m.in. do rzodkiewnika (Arabidopsis), wieżyczki (Turritis) i rodzaju Boechera, do którego trafiła większość gatunków północnoamerykańskich⁸. Gęsiówka naga (Arabis glabra) to według niemieckiej i angielskiej Wikipedii Turritis glabra⁸, a atlas roślin opisuje ją jako wieżyczkę gładką, wciąż pod nazwą Arabis glabra⁵. Ten sam atlas nazywa gęsiówkami także rodzime rośliny z rodzaju rzeżusznik: rzeżusznika piaskowego - gęsiówką piaskową, a rzeżusznika tatrzańskiego - gęsiówką tatrzańską⁵.

Gęsiówka kaukaska: gatunek czy podgatunek

Ujęcie zależy od źródła. Baza Kew uznaje gęsiówkę kaukaską za osobny gatunek, Arabis caucasica Willd. (1814), a nazwę A. alpina subsp. caucasica (Willd.) Briq. z 1913 roku traktuje jako synonim⁷; tak samo GBIF i angielska Wikipedia¹⁰⁸. Plant Finder Missouri Botanical Garden przyjmuje odwrotne ujęcie: A. caucasica jest tam synonimem podgatunku gęsiówki alpejskiej, A. alpina subsp. caucasica, który od typowej gęsiówki alpejskiej odróżniają strzałkowate liście łodygowe oraz dłuższe płatki i łuszczyny². RHS za przyjętą uznaje nazwę A. caucasica - pod nią są dziś karty gatunku, 'Schneehaube' i 'Flore Pleno' - ale w wykazie trwającej próby odmian wciąż używa głównie nazwy podgatunkowej, a na liście roślin dla zapylaczy - tylko tej nazwy¹. Polskie źródła - atlas roślin, e-katalog ZSP i polska Wikipedia - stosują nazwę gatunkową, a polska Wikipedia dodaje, że według nowszych ujęć jest to podgatunek gęsiówki alpejskiej⁵⁶⁸. BSBI zaznacza, że gęsiówka kaukaska nie różni się wyraźnie od alpejskiej i nowsze flory południowej Europy traktują obie nazwy jako synonimy²¹.

Naturalny zasięg gęsiówki kaukaskiej to według Kew północno-zachodnia Afryka i południowo-wschodnia Europa po Iran i Półwysep Arabski, m.in. Bałkany, Grecja, Krym, Kaukaz i Turcja⁷; polska Wikipedia wymienia Algierię i Maroko, Europę Południową nad Morzem Śródziemnym, Krym, Kaukaz oraz Azję Zachodnią i Środkową⁸. W naturze rośnie w szczelinach wapiennych skał, nad potokami i na wapiennych łąkach alpejskich³. W uprawie jest według niemieckiej Wikipedii od początku XIX wieku⁸, a według BSBI uprawiano ją już w 1798 roku²¹. W polskiej checkliście (Mirek i in. 2020) figuruje jako takson uprawiany⁵.

Gęsiówka kaukaska czy alpejska

Gęsiówka kaukaska bywa czasem mylnie sprzedawana pod nazwą gęsiówki alpejskiej⁵; e-katalog ZSP pisze, że w ogrodach często spotyka się ją pod tą nazwą⁶. Według atlasu roślin różnią się nasadą liści łodygowych (u kaukaskiej uszkowata albo strzałkowata, u alpejskiej sercowata), długością płatków (9-15 mm wobec 6-10 mm) i owocostanów (40-70 mm wobec 20-35 mm)⁵. Gęsiówka alpejska jest na nizinach gatunkiem bardzo trudnym w uprawie, a gęsiówka kaukaska rośnie dobrze prawie na każdej glebie⁶; atlas dodaje, że typowej gęsiówki alpejskiej raczej nie spotyka się w szkółkach, bo wymaga zaawansowanego alpinarium⁵. Atlas podaje też potoczną nazwę gęsiówki kaukaskiej - „gęsiówka biała”⁵.

Nazwy odmian w handlu

Organizatorzy próby RHS piszą, że zebranie odmian było trudne, bo wiele z nich jest w handlu błędnie nazwanych¹. Łatwo też pomylić podobne nazwy: Walters Gardens ma dwie osobne karty, 'Deep Rose' i Little Treasure Deep Rose - pierwsza roślina ma zielone liście i strefy USDA 4-9, druga szarozielone liście i strefy 3-9¹³. Little Treasure to nasienna seria Syngenta Flowers w dwóch kolorach, białym i ciemnoróżowym, reklamowana wyrównaniem i wczesnością kwitnienia¹⁴; pochodzenie Little Treasure Deep Rose z Syngenta Flowers w Cuernavace w Meksyku podaje serwis Plants To Grow¹⁵, u samego hodowcy tego nie potwierdziliśmy. RHS nazywa tę odmianę 'Ararosa', a białą z tej serii - 'Aralba', i zapisuje obie jako A. alpina subsp. caucasica¹; atlas roślin wymienia Little Treasure Deep Rose przy gęsiówce kaukaskiej⁵. Nazwa 'Variegata' oznacza z kolei dwie różne rośliny - odmianę gęsiówki kaukaskiej i odmianę gęsiówki macedońskiej (o niej w następnym rozdziale)¹⁶. Gęsiówki kaukaskie 'White' i 'Deep Rose' z naszej oferty pochodzą z serii Aubris firmy Florensis (Arabis caucasica Aubris White i Aubris Deep Rose)³⁶.

Gęsiówki dziko rosnące w Polsce

Polska Wikipedia, za checklistą Mirka i in. (2020), wymienia we florze Polski gęsiówkę alpejską (A. alpina), Gerarda (A. planisiliqua), stokrotkolistną (A. soyeri), szorstkowłosistą (A. hirsuta) i uszkowatą (A. recta), a także gęsiówkę sudecką (A. allionii), której występowanie w Polsce jest wątpliwe⁸. Gęsiówka alpejska jest częsta w Tatrach, rośnie też na Babiej Górze, dolinami rzek schodzi do Policy i Pienin i występuje w Karkonoszach; zasiedla wilgotne skały, piargi i brzegi potoków, a w Tatrach kwitnie od maja do sierpnia⁸. Gęsiówka szorstkowłosista jest częsta w murawach, widnych zaroślach i na miejscach ruderalnych⁵, a stokrotkolistna rośnie w Polsce tylko w Tatrach, przy górskich źródłach i potokach⁸. Gęsiówka uszkowata to roślina jednoroczna muraw kserotermicznych z nielicznymi stanowiskami na Wyżynie Małopolskiej koło Buska; na czerwonej liście z 2016 roku i w czerwonej księdze z 2014 roku ma kategorię EN (zagrożony), a na liście z 2006 roku była uznana za wymarłą lub zaginioną⁵. Gęsiówka Gerarda ma na czerwonej liście z 2016 roku kategorię DD - brak danych do oceny zagrożenia⁵. Żadna gęsiówka nie jest w Polsce chroniona prawem - rozporządzenie w sprawie ochrony gatunkowej roślin z 2014 roku nie wymienia gatunków z tego rodzaju²⁵.

Skąd nazwa

Nazwa Arabis pochodzi według Missouri Botanical Garden od Arabii, gdzie rosną niektóre gatunki rodzaju². Według słownika Dictionary.com greckie słowo „árabis” oznaczało „arabską gorczycę”, a nazwę nadano roślinie prawdopodobnie dlatego, że rośnie na glebach skalistych lub piaszczystych³⁴. Polska nazwa „gęsiówka” to słowotwórczo „gęś” z przyrostkiem „-ówka”³³. Językoznawczyni Jadwiga Waniakowa (Uniwersytet Jagielloński) uważa ją za prawdopodobną kalkę niemieckiej nazwy „Gänsekresse”, tak jak wiele innych nazw słowiańskich, i za Marzellem podaje, że roślinę jako bezwartościową paszę zostawiano gęsiom³². Po angielsku gęsiówka to „rockcress” albo „rock cress”⁸³⁴, a gęsiówka kaukaska - m.in. „garden rockcress” i „wall rockcress”².

Gęsiówkę macedońską opisali w 1903 roku Johann Kellerer i Franz Sündermann jako Arabis ferdinandi-coburgi¹¹; epitet upamiętnia cara Bułgarii Ferdynanda I⁸. Przy tym opisie baza IPNI ma uwagę „Maced”¹¹. Według bułgarskiej Czerwonej Księgi to endemit Bułgarii: rośnie tylko w północnym Pirinie, na wapiennych skałach, półkach i w szczelinach na wysokości 2000-2800 m; jest tam gatunkiem zagrożonym (EN), chronionym ustawą o różnorodności biologicznej, a nielicznym, rozproszonym populacjom zagraża deptanie przez turystów schodzących ze szlaków¹². Epitet bywa zapisywany jako ferdinandi-coburgi albo ferdinandi-coburgii¹¹⁹.

Nazwę „gęsiówka macedońska” podają dla A. ferdinandi-coburgi atlas roślin i e-katalog ZSP, a A. procurrens nazywają gęsiówką wczesną⁵⁶. Polska Wikipedia nie jest tu spójna: hasło „Gęsiówka macedońska” łączy obie nazwy z A. ferdinandi-coburgii i podaje A. procurrens jako synonim, a wykaz w haśle „Gęsiówka” przypisuje obie nazwy A. procurrens⁸. Także ranga tej rośliny zależy od źródła. Baza Kew traktuje ją jako odmianę botaniczną gęsiówki wczesnej, A. procurrens var. ferdinandi-coburgi, o zasięgu w południowo-zachodniej Bułgarii (Pirin)⁷; tak samo angielska Wikipedia⁸. World Flora Online i GBIF uznają ją za osobny gatunek⁹¹⁰, podobnie niemiecka Wikipedia i bułgarska Czerwona Księga⁸¹². RHS nie jest konsekwentny: 'Old Gold' prowadzi pod A. ferdinandi-coburgi, a 'Variegata' - pod A. procurrens, z synonimem A. ferdinandi-coburgi 'Variegata'¹. Atlas roślin zalicza 'Old Gold' także do gęsiówki Sündermanna (A. ×suendermannii), mieszańca gęsiówki macedońskiej z wczesną⁵. Gęsiówka wczesna rośnie naturalnie od Karpat po Półwysep Bałkański⁷.

Pstre liście przez cały rok?

Liście 'Old Gold' i 'Variegata' są zimozielone, ale nie zawsze mają tę samą barwę. RHS opisuje 'Old Gold' jako roślinę zimozieloną do półzimozielonej, a liście 'Variegata' - jako zimą często różowo nabiegłe¹; e-katalog ZSP pisze, że liście 'Old Gold' jesienią i wczesną wiosną czasem czerwienieją⁶. Źródła różnie opisują też brzeg liści: RHS podaje u 'Old Gold' jaskrawożółty, a u 'Variegata' szeroki, kremowobiały¹; atlas roślin - żółtozielony u 'Old Gold' i szeroki, biały u 'Variegata'⁵; e-katalog ZSP przy obu odmianach - kremowożółty⁶, a Walters Gardens opisuje liście 'Old Gold' jako smużone zielono-złoto¹³. Atlas wymienia też odmianę 'Reversed' o liściach białych z zielonym brzegiem⁵.

Zielone pędy

Według e-katalogu ZSP 'Old Gold' i 'Variegata' często tworzą rewersję: wyrastają pędy o zielonych liściach, które rosną szybciej od formy pstrej i łatwo ją zagłuszają, dlatego trzeba je regularnie usuwać⁶. RHS przy 'Variegata' też zaleca wycinać pędy, które wróciły do zielonych liści¹, a polska Wikipedia pisze, że 'Variegata' bywa wypierana przez pędy zielone, które należy usuwać⁸. Czeska szkółka Havlis twierdzi przeciwnie, że pstrość 'Variegata' jest stabilna i nie wraca do zieleni¹⁶. Osobna odmiana o tej samej nazwie jest u gęsiówki kaukaskiej: A. caucasica 'Variegata' ma szarozielone liście z kremowobiałym obrzeżeniem⁶, a jej całkiem zielone pędy też trzeba usuwać¹³.

NC State poleca gęsiówce kaukaskiej pełne słońce i żwirowatą, zasadową, przepuszczalną glebę³, Morton Arboretum - pełne słońce i przepuszczalną glebę, od lekko kwaśnej do zasadowej⁴, a karta RHS gatunku - pełne słońce, wystawę wschodnią, południową albo zachodnią i glebę wapienną, ilastą, gliniastą albo piaszczystą, byle przepuszczalną¹. E-katalog ZSP pisze, że gęsiówka kaukaska rośnie dobrze prawie na każdej glebie, ale najlepiej na przepuszczalnej, wapiennej, i wymaga miejsc słonecznych⁶, a atlas roślin - że ma niskie wymagania glebowe, wystarcza jej przeciętna gleba ogrodowa, rośnie w miejscu słonecznym albo słonecznym, nieco ocienionym, i znosi suszę⁵. White Flower Farm radzi pełne słońce dla obfitego kwitnienia i doskonały drenaż¹⁷.

Susza, upał i uboga gleba

Według RHS gęsiówki są łatwe w uprawie, wolą lekką, przepuszczalną glebę i znoszą gorące, suche warunki oraz ubogie, nieżyzne gleby¹; Missouri Botanical Garden pisze, że gęsiówka kaukaska znosi upał, suszę i dość nieżyzne gleby², a Morton Arboretum - że znosi suszę, ale mokrych gleb trzeba unikać⁴. Polska Wikipedia zaleca glebę niezbyt żyzną i nie za suchą⁸. Według czeskiej szkółki Havlis gęsiówka macedońska na cięższych lub żyźniejszych glebach traci zwarty pokrój i może stopniowo słabnąć, zwłaszcza po mokrych zimach¹⁶. Upał źródła oceniają różnie: Missouri Botanical Garden i NC State piszą, że na południe od strefy USDA 6 gęsiówka kaukaska słabnie w letnich upałach²³, e-katalog ZSP przy odmianie 'Hedi' - że preferuje słońce, ale nie sprzyjają jej upały⁶, a Melinda Myers - że w strefie USDA 7 i cieplejszych rośliny tracą wigor¹⁸.

Słońce czy półcień dla pstrych odmian

Według e-katalogu ZSP pstre odmiany gęsiówki macedońskiej najlepiej rosną w słońcu, na przepuszczalnym, lekkim podłożu, ale mogą rosnąć także na stanowiskach delikatnie ocienionych, byle widnych⁶. Atlas roślin pisze, że gęsiówka macedońska rośnie w słońcu i półcieniu, na glebie przepuszczalnej⁵. RHS podaje dla 'Old Gold' pełne słońce albo półcień, a dla 'Variegata' tylko pełne słońce¹; BBC Gardeners' World dopuszcza dla 'Old Gold' pełne słońce, półcień i cień ażurowy¹⁹.

Odczyn - źródła się różnią

Atlas roślin podaje dla gęsiówki kaukaskiej odczyn zbliżony do obojętnego, z preferencją gleby zasadowej⁵. E-katalog ZSP w opisie zaleca glebę wapienną, a w tabeli wpisuje „roślina tolerancyjna” i „odczyn zasadowy”⁶, NC State poleca glebę zasadową³, a RHS dopuszcza odczyn kwaśny, obojętny i zasadowy¹. Dla gęsiówki macedońskiej atlas roślin podaje odczyn zbliżony do obojętnego⁵, e-katalog ZSP przy 'Old Gold' - „roślina tolerancyjna” i „odczyn zasadowy”⁶, a szkółka Havlis przy 'Variegata' - glebę obojętną do zasadowej¹⁶.

O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.

Rozstawa

E-katalog ZSP radzi sadzić gęsiówkę kaukaską w małych grupach po 3-10 roślin, 7 roślin na m²⁶; atlas roślin podaje też 7 roślin na m², czyli rozstawę 38 × 38 cm⁵. Dla gęsiówki macedońskiej atlas podaje 9-11 roślin na m² i rozstawę 30-33 cm⁵. White Flower Farm radzi rozstawę ok. 30 cm¹⁷, a niemiecki katalog szkółek bylin Die Staudenpalette podaje dla gęsiówek 12-15 roślin na m²²⁰. W próbie RHS w Hyde Hall każdą odmianę posadzono w trójkątnej grupie trzech roślin, w odstępach 50-60 cm¹.

Podlewanie i nawożenie

W próbie RHS rośliny podlewano, dopóki się nie ukorzeniły, a potem próbę prowadzono bez podlewania, żeby ocenić odporność na suszę; po drugiej fali upałów znów zaczęto podlewać. Sędziowie zalecają podlewać gęsiówki, żagwiny i smagliczki w czasie suszy, najlepiej deszczówką¹. Według Walters Gardens gęsiówka kaukaska po ukorzenieniu znosi suszę¹³. Nawożenie gęsiówki macedońskiej szkółka Havlis uważa za zbędne i często szkodliwe¹⁶. Wokół każdej pozycji próby RHS wysypano cienką warstwę żwirku, która osłania szyjki korzeniowe i pomaga odstraszać ślimaki¹.

Cięcie po kwitnieniu - źródła się różnią

NC State i Missouri Botanical Garden radzą po kwitnieniu przyciąć liście, żeby roślina się zagęściła; według NC State bez cięcia mogą powstać długie, gołe pędy z liśćmi tylko na końcach³². Walters Gardens zaleca przy 'Deep Rose', Little Treasure Deep Rose i 'Snowfix' lekkie przystrzyżenie po kwitnieniu, które utrzymuje krzaczasty, zwarty pokrój¹³, a White Flower Farm - przycięcie do świeżego przyrostu¹⁷. RHS radzi przycinać po kwitnieniu na kartach gatunku, Little Treasure, 'Lotti White' i 'Old Gold' (przy tej ostatniej - dla zachowania zwartości), ale przy 'Schneehaube' i 'Flore Pleno' pisze, że cięcie nie jest potrzebne¹. Polskie źródła piszą o ścinaniu kwiatostanów: e-katalog ZSP radzi po kwitnieniu ścinać pędy kwiatostanowe gęsiówki kaukaskiej, żeby nie rozsiewała nasion i lepiej wyglądała⁶, atlas roślin - ściąć po wiosennym kwitnieniu owocostany, a u gęsiówki macedońskiej usuwać przekwitające kwiatostany⁵, a polska Wikipedia zaleca ścinanie kwiatostanów⁸. Przy pstrych odmianach gęsiówki macedońskiej e-katalog ZSP radzi po kwitnieniu ścinać pędy, żeby roślina lepiej wyglądała i zachowała pokrój⁶. Żadne z tych źródeł nie podaje, o ile skracać kępę.

Podział i rozmnażanie

RHS podaje dla gęsiówki kaukaskiej rozmnażanie przez sadzonki zielne latem albo przez podział¹, a Melinda Myers uważa sadzonki pędowe brane tuż po kwitnieniu za pewną metodę¹⁸. Podział źródła oceniają różnie: Melinda Myers radzi dzielić gęsiówkę kaukaską co 2-3 lata, po kwitnieniu albo jesienią¹⁸, a NC State - nie przenosić raz posadzonej rośliny, bo nie lubi naruszania korzeni³. Atlas roślin podaje siew w kwietniu-maju (nasiona kiełkują na świetle po 1-2 tygodniach, siewki pikuje się do doniczek) i sadzonki rozetowe pobierane we wrześniu w szklarni, które ukorzeniają się długo, do 2 miesięcy⁵; polska Wikipedia pisze, że sadzonki łatwo się korzenią⁸. Pełnokwiatową 'Plena' rozmnaża się według e-katalogu ZSP tylko przez oddzielanie ukorzenionych rozetek, a pstre odmiany gęsiówki macedońskiej - tylko przez podział latem, gdy wyrosną nowe rozety⁶. Walters Gardens pisze, że 'Old Gold' łatwo podzielić po kwitnieniu albo wczesną jesienią¹³.

Trwałość

Atlas roślin zalicza gęsiówki do mniej trwałych bylin okrywowych, ale gęsiówkę macedońską opisuje jako trwałą bylinę okrywową, łatwą w uprawie⁵. RHS pisze o odmianie gęsiówki kaukaskiej 'Lotti White', że jest odporna, ale krótkowieczna i często uprawiana jak roślina jednoroczna¹.

Według analizy danych z lat 1976-2011 z Polski zniknęła najsurowsza strefa mrozoodporności 5b; strefa 6b objęła niemal całe południe kraju, strefa 7a - większość Pomorza Zachodniego i Wielkopolski, a 7b - wąski pas wybrzeża⁵. Strefa 6a to średnie roczne minima od -23,3 do -20,6°C⁵. Gęsiówce kaukaskiej e-katalog ZSP daje strefę 4⁶, atlas roślin - (3)4-5⁵, a RHS - ocenę H6, czyli mróz od -20 do -15°C¹. E-katalog ZSP daje gęsiówce macedońskiej i jej odmianom strefę 6⁶, a atlas roślin daje strefę 6 gatunkowi i zaleca lekkie okrycie⁵; e-katalog pisze jednak, że gęsiówka macedońska mimo zimozielonych liści jest wystarczająco odporna na mróz w prawie całym kraju⁶. M. Snowarski zastrzega, że roślinę rosnącą w najchłodniejszej podanej dla niej strefie raz na kilka albo kilkanaście lat może uszkodzić albo zabić ostra zima⁵. RHS ocenia 'Old Gold' na H5 (od -15 do -10°C), a 'Variegata' na H6¹, szkółka Havlis podaje dla 'Variegata' strefę USDA 5¹⁶, a Walters Gardens dla 'Old Gold' - strefy USDA 3-9¹³.

Zimą szkodzi mokra ziemia

RHS pisze, że gęsiówka nie lubi stać zimą w mokrej glebie; w próbie w Hyde Hall kilka odmian żagwinów, gęsiówek i smagliczek słabło, prawdopodobnie przez połączenie ciężkiej gliny Essex, okresów zimowej mokrości i trudnego lata¹. Walters Gardens zaznacza, że gęsiówka kaukaska wymaga dobrego drenażu, zwłaszcza zimą¹³, a e-katalog ZSP przy 'Schneehaube' - że nie toleruje zbyt mokrej gleby⁶. Według szkółki Havlis gęsiówka macedońska nie znosi zimowej mokrości: w idealnych warunkach wytrzymuje co najmniej -27°C, a o przezimowaniu decyduje bardziej wilgotność gleby niż temperatura¹⁶. Uniwersytet Stanowy Oregonu wymienia gęsiówki wśród bylin, które w środkowym Oregonie wolą zimować bez dodatkowej ściółki, bo nie znoszą mokrej gleby i są podatne na zgniliznę korzeni albo zamieranie środka kępy²⁶. Polska Wikipedia zaleca okrywać gęsiówkę macedońską gałązkami iglaków, a nie liśćmi czy ściółką, bo pod nimi może gnić⁸.

Liście zimą

Missouri Botanical Garden pisze, że liście gęsiówki kaukaskiej mogą zimować zielone pod okrywą śnieżną albo w łagodne zimy². O zmianach barwy liści pstrych odmian piszemy w rozdziale o gęsiówce macedońskiej.

Gdy nie zdążysz posadzić przed zimą

Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić gęsiówki przed zimą, wkop doniczkę w ziemię³⁵.

Choroby i szkodniki

Według RHS gęsiówka kaukaska może być podatna na pryszczarki (arabis midge) i pchełki, a z chorób na mączniaki rzekome, białą rdzę i wirusy; tę samą listę RHS podaje przy 'Rosea', Little Treasure Deep Rose i A. caucasica 'Variegata'¹. Przy 'Old Gold' RHS wymienia mszyce, pryszczarki, pchełki, mączniak rzekomy i białą rdzę¹, a e-katalog ZSP pisze, że gęsiówka macedońska nie ulega chorobom i na ogół nie atakują jej szkodniki⁶. NC State uważa, że gęsiówka kaukaska nie ma poważnych problemów ze szkodnikami i chorobami, a czasem pojawiają się mszyce³. W próbie RHS w Hyde Hall pchełki są częstym problemem, bo obok są pola uprawne; są aktywne w sierpniu i można by przeciw nim rozpiąć siatkę, ale sędziowie uznali, że w próbie nie jest potrzebna¹.

Białą rdzę (Albugo candida) RHS opisuje jako chorobę także innych ozdobnych kapustowatych, np. żagwinu i miesiącznicy; amatorzy nie mają na nią fungicydów, a RHS radzi usuwać porażone części i nie sadzić roślin zbyt gęsto - zarodniki przetrwalnikowe mogą skazić glebę na kilka miesięcy¹. Brytyjska baza BioInfo notuje na gęsiówkach m.in. wirusa mozaiki gęsiówki (Arabis mosaic virus), wirusa mozaiki rzepy, mączniaka rzekomego Hyaloperonospora parasitica i białą rdzę, która wywołuje zniekształcenia zielonych części wiosną i wczesną jesienią²⁹.

Gnicie na mokrej glebie

Morton Arboretum pisze, że na mokrych glebach problemem bywa zgnilizna korzeni i szyjki korzeniowej gęsiówki kaukaskiej⁴; według NC State w zbyt wilgotnej albo źle zdrenowanej glebie mogą wystąpić zgnilizna korzeni, biała rdza i mączniak rzekomy³. O mokrej ziemi zimą piszemy w rozdziale o zimowaniu.

Jelenie i króliki

Uniwersytet Rutgers ocenia gęsiówkę kaukaską jako rzadko uszkadzaną przez jelenie, najwyżej w swojej skali, ale zastrzega, że żadna roślina nie jest całkiem odporna, a wynik zależy od liczby zwierząt i pogody²⁷. NC State i Walters Gardens oznaczają ją jako odporną na króliki³¹³.

Czy dziczeje

W Polsce gęsiówka kaukaska jest głównie uprawiana jako roślina ozdobna i według polskiej Wikipedii bardzo rzadko dziczeje (efemerofit)⁸. W checkliście przejściowych gatunków obcych Wielkopolski (Jackowiak i in. 2017) figuruje wśród uciekinierów z uprawy, zaobserwowana tylko raz, po 2001 roku²³. W bazie GBIF jest z Polski dziewięć rekordów tego gatunku (stan na 23.10.2026); osiem pochodzi ze zbioru o florze spontanicznej ogrodów botanicznych w Polsce z lat 1992-1999 (H. Galera), czyli z notowań roślin rosnących poza miejscem uprawy, m.in. w ogrodach botanicznych w Powsinie, Poznaniu, Lublinie i Łodzi¹⁰. W bazie Instytutu Ochrony Przyrody PAN „Gatunki obce w Polsce” gęsiówki kaukaskiej nie ma - z rodzaju jest tam tylko gęsiówka zwisła (Arabis pendula)²⁴.

W Wielkiej Brytanii i Irlandii BSBI zalicza gęsiówkę kaukaską do neofitów: pierwszy raz na dziko zanotowano ją w 1855 roku w Kew; dziczeje na murach, u podstawy płotów i żywopłotów oraz na skałach i klifach, czasem sama się wysiewa i utrzymuje się w wielu miejscach, zwykle niedaleko domów²¹. Między Landau a Germersheim w Palatynacie dziczeje według C. Weingarta rzadko i zwykle nietrwale - w szczelinach, na żwirze przy ogrodach i pod ścianami domów; trwalsza bywa w spoinach starych murów, ale chyba nigdzie się trwale nie zadomowiła²². NC State pisze, że zadomowiła się w Kanadzie i części północnych Stanów Zjednoczonych³. Angielska Wikipedia podaje, że gęsiówka wczesna (do której RHS zalicza 'Variegata') jest na liście gatunków inwazyjnych w Belgii, Czechach i USA, ale w GBIF figuruje tam tylko jako gatunek obcy, bez oznaczenia jako inwazyjny⁸¹⁰.

Czy gęsiówka jest trująca

Nasze źródła nie opisują gęsiówek jako roślin trujących, ale też nie zapewniają, że są bezpieczne. Na listach roślin trujących i nietrujących dla psów, kotów i koni prowadzonych przez ASPCA gęsiówek nie ma - z samego braku wpisu nic nie wynika²⁸.

Gęsiówka a owady

Na liście RHS Plants for Pollinators jest gęsiówka kaukaska (pod nazwą A. alpina subsp. caucasica), a znaczek tej listy mają na kartach RHS 'Schneehaube' i obie odmiany Little Treasure; karta 'Old Gold' go nie ma¹. RHS zastrzega, że odmiany o kwiatach pełnych dają zwykle znacznie mniej pyłku i nektaru, więc 'Flore Pleno' nie liczy się jako roślina dla zapylaczy¹. NC State pisze, że kwiaty gęsiówki kaukaskiej przyciągają motyle, a z rodzaju korzysta wyspecjalizowana pszczoła Andrena (Scaphandrena) arabis³. Gęsiówka macedońska jest w naturze zapylana przez owady¹². W badaniu z Ogrodu Botanicznego UMCS w Lublinie (Strzałkowska-Abramek i in., 2016) pokrewna gęsiówka wczesna kwitła od połowy kwietnia do połowy maja i dawała średnio 1,08 g cukrów w nektarze i 1,46 g pyłku z 1 m²; jej kwiaty odwiedzały głównie muchówki (56,3% odwiedzin), a także pszczoła miodna, trzmiele i motyle³¹. Autorzy polecają ją do małych ogrodów skalnych jako wczesne źródło nektaru i pyłku³¹.