Gailardia (Gaillardia)

Kwiatostan gailardii to koszyczek z wieloma drobnymi kwiatami rurkowymi w środku, otoczonymi płonnymi kwiatami języczkowymi - według Uniwersytetu Wisconsin piętnastoma lub więcej, choć kilka gatunków nie ma ich wcale¹. Języczki są zwykle płaskie, z trójząbkowym końcem, u niektórych zwinięte w trąbki¹. Flora of North America podaje dla gailardii ościstej (6-)12-18 lub więcej języczków długości 15-35 mm, żółtych lub żółto-purpurowych, i 60-120 lub więcej kwiatów rurkowych, zwykle purpurowych albo z purpurowym końcem⁶. Dno koszyczka nie ma plewinek, ale często ma twarde, rozproszone szczecinki, a listki okrywy w czasie owocowania odginają się⁶.

Po przekwitnięciu koszyczki zmieniają się w kuliste, puszyste owocostany pełne nasion - zjadają je ptaki albo nasiona spadają na ziemię i roślina sama się wysiewa¹. Owocem gailardii ościstej jest owłosiona niełupka z puchem kielichowym z ośmiu łusek zakończonych ością⁶. Jej liście są szarozielone, lancetowate, do ok. 15 cm długości, przy nasadzie rośliny bywają pierzasto klapowane, a liście, łodygi i listki okrywy pokrywają sztywne, szczeciniaste włoski².

Kiedy kwitnie

Missouri Botanical Garden podaje dla gailardii wielkokwiatowej kwitnienie od czerwca do września, a dla ościstej - od maja do października². Według RHS 'Arizona Sun', Mesa Red i 'Kobold' kwitną od wczesnego lata do wczesnej jesieni⁴, a według UT Gardens gailardia wielkokwiatowa - od późnej wiosny do przymrozków²⁰. Atlas roślin podaje dla gailardii ościstej lipiec-wrzesień, z początkiem pod koniec czerwca i kwitnieniem do końca sezonu⁸; polski katalog szkółkarski dla 'Arizona Red Shades' - od końca maja do września, a dla MESA YELLOW - od czerwca do września, czasem jeszcze w październiku⁹. Dzika gailardia oścista kwitnie zwykle w lipcu i sierpniu, czasem z drugą falą jesienią; w dziesięcioletnich obserwacjach w Saskatchewan kwitła średnio 40 dni¹⁰.

Missouri Botanical Garden radzi przyciąć rośliny, jeśli latem kwitną słabiej - mają wtedy zakwitnąć ponownie jesienią². Do kwitnienia gailardie potrzebują długiego dnia - według badaczy z Michigan State University większość odmian zakwita, gdy dzień trwa ponad 12-13 godzin¹⁷, a P. Czuchaj z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu pisze o dniu 14-godzinnym³⁴.

Skąd nazwa

Rodzaj opisano w 1786 roku⁵. Nazwę nadał mu Auguste Denis Fougeroux de Bondaroy na cześć Antoine'a René Gaillarda de Charentonneau - francuskiego szlachcica i botanika amatora z XVIII wieku⁷. Gatunkiem typowym rodzaju jest gailardia nadobna⁷. Angielska nazwa blanket flower, czyli „kocowy kwiat”, według Missouri Botanical Garden prawdopodobnie nawiązuje do barw i wzorów koców tkanych przez rdzennych Amerykanów, a według części autorów - do dzikich roślin, które tworzą kolonie okrywające ziemię jak koc². Epitet aristata znaczy „szczeciniasta” i odnosi się do sztywnych włosków rośliny², a pulchella - „piękna”³. Po niemiecku gailardie to Kokardenblumen⁷.

Gatunki i mieszańce

• gailardia oścista (G. aristata) - bylina z obszaru od subarktycznej Ameryki Północnej po północ USA⁵, wysokości 20-80 cm, czasem kwitnąca już w pierwszym roku⁶; w naturze rośnie w miejscach otwartych, często na suchych, piaszczystych tarasach i łachach⁶. Pierwszy okaz zebrała wyprawa Lewisa i Clarka 7 lipca 1806 roku w dzisiejszej Montanie¹⁰;
• gailardia nadobna (G. pulchella) - według Kew roślina jednoroczna z obszaru od środkowych USA po północny Meksyk⁵; w Polsce uprawiana z rozsady jak kwiat jednoroczny, ma 30-60 cm⁸;
• gailardia wielkokwiatowa (G. × grandiflora) - mieszaniec gailardii ościstej i nadobnej, którego nazwę opublikował Van Houtte w 1857 roku; Kew nazywa go mieszańcem sztucznym⁵, a badacze z Michigan State University - naturalnym¹⁷. Według Uniwersytetu Wisconsin oba gatunki skrzyżowały się w ogrodzie w Belgii¹. To tetraploid, który po gailardii ościstej odziedziczył wieloletniość, a po jednorocznej nadobnej - długie kwitnienie i szybki wzrost².

Oścista czy wielkokwiatowa?

Polskie źródła nie są w tej sprawie zgodne: atlas roślin traktuje ogrodową nazwę G. × grandiflora jako synonim gailardii ościstej⁸, a polski katalog szkółkarski zapisuje odmiany serii Arizona i Mesa jako gailardię wielkokwiatową⁹. P. Czuchaj pisze, że znacznie częściej niż sam gatunek uprawia się mieszańce gailardii ościstej, przeważnie z nadobną, które mogą występować pod nazwą gailardia wielkokwiatowa³⁴. W naturze mieszańców gailardii ościstej nie opisano, ale ogrodnicy uzyskali wiele odmian przez kontrolowane krzyżowanie¹⁰. W kluczu atlasu gailardia oścista ma języczki całe żółte albo z czerwoną nasadą i koszyczki o średnicy 6-10 cm, a nadobna - języczki czerwone z żółtym końcem i koszyczki 4-6 cm⁸.

Serie ogrodowe

Seria Arizona firmy Benary to według hodowcy pierwsza seria gailardii z nasion; dziś ma trzy kolory: Apricot, Red Shades i Sun¹⁴. Hodowca sprzedaje ją jako G. × grandiflora¹⁴, tak samo opisują ją RHS i Uniwersytet Wisconsin⁴¹, ale Walters Gardens podaje gailardię ościstą¹⁵, a All-America Selections - ościstą przy 'Arizona Sun' i wielkokwiatową przy 'Arizona Apricot'¹¹. 'Arizona Sun' dostała w 2005 roku nagrodę All-America Selections i Złoty Medal Fleuroselect²¹¹¹⁵, a 'Arizona Apricot' - nagrodę All-America Selections w 2011 roku¹¹.

Seria Mesa firmy PanAmerican Seed to według hodowcy pierwsza gailardia F1 z nasion, w kolorach Yellow, Red, Peach i Bright Bicolor¹³. Hodowca, All-America Selections, Fleuroselect i Uniwersytet Wisconsin zaliczają ją do gailardii wielkokwiatowej^1311121, a atlas roślin i szkółka Dobrepole wpisują 'Mesa Red' i 'Mesa Yellow' pod gailardię ościstą⁸³⁶. 'Mesa Yellow' zdobyła w 2010 roku nagrodę All-America Selections i Złoty Medal Fleuroselect¹¹¹². Według Chicago Botanic Garden 'Mesa Peach', w przeciwieństwie do gatunków rodzicielskich, dobrze rośnie zarówno w chłodnym i wilgotnym klimacie, jak i przy gorącym, parnym lecie²⁸.

Serię Guapa Florensis sprzedaje na wyłączność jako gailardię ościstą; jej nazwa znaczy „piękna”¹⁶. RHS prowadzi jednak 'Guapa Flamenco Bicolour' jako G. × grandiflora, a zapis G. aristata 'Guapa Flamenco Bicolour' podaje jako synonim⁴.

Gailardia w Polsce

Gailardia nie należy do rodzimej flory Polski - atlas roślin oznacza gailardię ościstą i nadobną jako taksony uprawiane⁸. Gailardia oścista czasem dziczeje, a nadobna czasem przejściowo dziczeje z uprawy⁸; Kew wymienia Polskę wśród krajów, do których gailardię ościstą zawleczono⁵. Rodzaju nie ma ani na unijnej, ani na polskiej liście inwazyjnych gatunków obcych w rozporządzeniu z 2022 roku³⁸. Na Węgrzech gailardia oścista uciekła jednak z ogrodów i opanowała piaszczyste odłogi na obszarze 25 km² - autorzy badania z 2023 roku zalecają wykluczenie jej z mieszanek nasion, a w Rosji uznano ją za inwazyjną³¹.

Wszystkie gailardie uprawia się w pełnym słońcu i na glebie dobrze przepuszczalnej¹. W cieniu stają się wiotkie i się kładą¹⁷¹⁵, a wysokie odmiany gailardii wielkokwiatowej, dorastające do ok. 90 cm, mają skłonność do pokładania się i wymagają podpór¹.

Żyzność gleby - źródła się różnią

Część źródeł zaleca glebę ubogą: Walters Gardens radzi nie wzbogacać jej kompostem, bo gailardia najlepiej rośnie w ubogiej, luźnej ziemi¹⁵, BBC Gardeners' World - nie dodawać materii organicznej, nie nawozić i nie ściółkować, bo żyzna gleba daje liście kosztem kwiatów²⁴, a Illinois Extension i Utah State University piszą o glebie o niskiej (USU: niskiej do umiarkowanej) żyzności²³²². Inne źródła radzą glebę zasobniejszą: Missouri Botanical Garden podaje glebę wilgotną, próchniczną i przepuszczalną², NC State radzi wzbogacić ją próchnicą³, a polski katalog szkółkarski zaleca dla gailardii ościstej glebę lekką i żyzną⁹. Atlas roślin pisze, że dla ciągłego, obfitego kwitnienia gailardia wymaga nawożenia⁸, a Uniwersytet Wisconsin - że po ukorzenieniu nie potrzebuje go wiele¹. Wszystkie te źródła łączy jedno: gleba ma być przepuszczalna, bo na ciężkiej, nieulepszonej glinie gailardia słabo rośnie i źle zimuje²³.

Susza

Po ukorzenieniu gailardie znoszą suszę¹. Polski katalog szkółkarski pisze, że 'Arizona Sun' i 'Arizona Red Shades' bardzo dobrze znoszą letnie susze⁹, a Illinois Extension - że gailardia znosi suszę, upał i zasolenie²³. Utah State University zastrzega jednak, że mieszańce gailardii są zwykle znacznie mniej odporne na suszę niż rośliny dzikiego pochodzenia; dla najobfitszego kwitnienia radzi podlewać gailardię latem co najmniej dwa razy w miesiącu, a w skrajnie suchych warunkach jej życie może się skrócić²². Także Western Forbs uznaje ogrodowe mieszańce za mniej odporne na suszę niż dziką gailardię ościstą¹⁰. Podlewając, nie przesadzaj: przy nadmiernym podlewaniu albo złym drenażu gailardia oścista może gnić od korzeni³.

O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.

Sadzenie

BBC Gardeners' World radzi sadzić gailardie wiosną, żeby ukorzeniły się przed letnią suszą i zimowym mrozem, w odstępach 30-60 cm²⁴. Missouri Botanical Garden podaje rozstawę 30-45 cm, zależnie od wielkości rośliny², atlas roślin - 30-40 × 40 cm, czyli 6-11 roślin na m²⁸, a polski katalog szkółkarski dla gailardii ościstej - 7 roślin na m²⁹. Jeśli w ogrodzie jest tylko ciężka gleba, Uniwersytet Wisconsin radzi sadzić gailardie na podwyższeniach albo w pojemnikach¹, a BBC Gardeners' World - na podwyższonych grządkach, na kopczykach lub z dodatkiem żwirku²⁴.

Przekwitłe koszyczki

Usuwanie przekwitłych koszyczków nie jest konieczne, ale według Uniwersytetu Wisconsin pomaga przedłużyć życie rośliny, bo nie traci ona sił na nasiona, i może dać dodatkowe kwiaty¹; Walters Gardens pisze, że wydłuża kwitnienie¹⁵. All-America Selections zaleca je przy 'Mesa Yellow', ale nie przy 'Arizona Sun'¹¹, a w ogrodach Michigan State University odmiana 'Oranges and Lemons' kwitła całe lato bez usuwania przekwitłych kwiatów¹⁸. Odmiany z nasion, którym nie usuwa się przekwitłych kwiatów, w dobrych warunkach same się wysiewają².

Cięcie przed zimą

Kilka źródeł radzi przyciąć gailardię przed zimą, ale podaje różne terminy. Uniwersytet Wisconsin radzi przyciąć rośliny późnym latem na wysokość ok. 15 cm, co może zwiększyć szansę przezimowania¹, a polski katalog szkółkarski - nisko przyciąć kępy 'Arizona Red Shades' i 'Arizona Sun' późnym latem, co wzmacnia rozety liści i ułatwia zimowanie⁹. Atlas roślin i szkółka Dobrepole zalecają ścinać pędy kwiatowe we wrześniu, żeby u ich nasady powstały zaczątki pędów na przyszły rok⁸³⁶. Niemiecka szkółka StaudenSpatz pisze, że silne przycięcie we wrześniu przedłuża życie gailardii²⁵, a szkółka Lubera - że wczesne przycięcie we wrześniu, które daje roślinie czas na wytworzenie liści przed mrozem, często lepiej pomaga w zimowaniu niż cięcie w listopadzie²⁶. Polski katalog szkółkarski radzi też silnie przyciąć gailardię ościstą po pierwszym kwitnieniu⁹, RHS - przyciąć ją po zakończeniu kwitnienia⁴, a BBC Gardeners' World - ściąć wtedy wszystkie pędy do ziemi²⁴.

Krótkowieczność

Gailardia jest byliną krótkowieczną. Według Uniwersytetu Wisconsin gailardia wielkokwiatowa żyje średnio dwa lata, bo wymaga bardzo dobrego drenażu i kwitnie tak obficie, że szybko się wyczerpuje¹. UT Gardens i Master Gardeners Uniwersytetu Kalifornijskiego piszą o dwóch-trzech latach²⁰²¹, atlas roślin o gailardii ościstej - o 2-5 latach⁸, a Iowa State University umieszcza gailardię wielkokwiatową na liście bylin krótkowiecznych, obok orlika, ostróżki i goździków²⁹. Badacze z Michigan State University piszą, że geny gatunków jednorocznych skróciły życie kilku odmian, choć przyczyniły się też do nieprzerwanego kwitnienia wielu odmian¹⁷. Podręcznik M. Czekalskiego wymienia gailardię ościstą wśród bylin uprawianych w Polsce jako dwuletnie, bo w drugim roku kwitną najobficiej³⁵.

Według źródeł gailardii pomagają dłużej przetrwać bardzo przepuszczalna gleba i usuwanie przekwitłych koszyczków¹ oraz silne przycięcie we wrześniu²⁵. Polski katalog szkółkarski, żeby przedłużyć życie 'Arizona Sun' i 'Arizona Red Shades', zaleca niskie przycięcie kęp późnym latem i podaje, że te odmiany trzeba dzielić co 2-3 lata⁹. Uniwersytet Wisconsin radzi dzielić kępy co 2-3 lata dla utrzymania wigoru, jeśli rośliny przeżyją dość długo¹. Rośliny wyjściowe łatwo też rozmnożyć z nasion lub przez podział, a gailardie chętnie same się wysiewają²⁰²¹. RHS radzi dzielić gailardię ościstą wiosną albo rozmnażać ją zimą z sadzonek korzeniowych⁴; według atlasu roślin sadzonki korzeniowe robi się w marcu-kwietniu i do czerwca przyjmuje się około połowy z nich⁸.

Według analizy danych z lat 1976-2011 z Polski zniknęła najsurowsza strefa mrozoodporności 5b, a strefa 6b objęła niemal całe południe kraju⁸. Atlas roślin przypisuje gailardii ościstej strefę 6⁸, a polski katalog szkółkarski - strefę 4 gatunkowi i odmianom 'Arizona Sun', 'Arizona Red Shades' i 'Kobold', a odmianom MESA YELLOW i MESA RED - strefę 5⁹. Hodowcy podają: Benary dla serii Arizona strefy 3a-9b¹⁴, a PanAmerican Seed dla serii Mesa 5a-10b¹³; Darwin Perennials podaje dla 'Guapa Flamenco Bicolor', której hodowcą jest Florensis, strefy 5a-9b¹⁶. RHS ocenia gailardię ościstą na H4, czyli jako zimującą w Wielkiej Brytanii przy mrozach od -5 do -10°C, a 'Arizona Sun', 'Kobold', Mesa Peach i Mesa Red - na H5, od -10 do -15°C⁴. All-America Selections podaje dla 'Arizona Sun' strefę 3, ale zastrzega, że roślina może przezimować zależnie od surowości zimy¹¹.

Mokra zima

Przy dobrym drenażu większość gailardii przeżywa bez okrywania mrozy do ok. -29°C, a w bardzo mroźne zimy pomaga ściółka lub okrywa śnieżna¹. Na cięższej glebie gailardie rzadko jednak przeżywają zimę¹. NC State pisze, że gailardia wielkokwiatowa nie przetrwa zimy w źle zdrenowanej glinie³, Illinois Extension - że do przezimowania potrzebuje bardzo przepuszczalnej gleby²³, a BBC Gardeners' World - że bywa krótkowieczna zwłaszcza w zimnych rejonach i po mokrych zimach²⁴. Według szkółki Lubera zimą przy zbyt mokrej glebie rośliny szybko giną²⁶, a szkółka Lichtnelke pisze o odmianie 'Kobold', że mokra gleba zimą szkodzi jej bardziej niż mróz²⁷. Polski katalog szkółkarski ocenia, że odmiany Arizona i Mesa zimują bez problemów, a 'Kobold' w polskich warunkach zimuje bardzo dobrze⁹.

Gdy nie zdążysz posadzić przed zimą

Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić gailardii przed zimą, wkop doniczkę w ziemię²⁹.

Choroby i szkodniki

Na słabo przepuszczalnej glebie gailardia może gnić od korzeni, zwłaszcza w okresach długich, ulewnych letnich deszczy, i bywa atakowana przez mączniaka prawdziwego, żółtaczkę astrów i grzybowe plamistości liści; przy odmianie 'Arizona Sun' Missouri Botanical Garden radzi też uważać na mszyce i miniarki². NC State wymienia u gailardii wielkokwiatowej mączniaka prawdziwego, plamistość liści, żółtaczkę astrów i skoczki, ale żadnego z tych problemów nie uważa za poważny³. RHS ostrzega przed ślimakami i mączniakiem rzekomym⁴, a Darwin Perennials wymienia przy 'Guapa Flamenco Bicolor' mszyce, wciornastki oraz mączniaka rzekomego i prawdziwego¹⁶. Autorka porównania odmian w Pacific Plug & Liner zauważyła, że gailardie są bardzo podatne na guzowatość korzeni wywoływaną przez bakterie Agrobacterium, a odmiany z nasion niosą mniejsze ryzyko tej infekcji¹⁹.

Żółtaczka astrów

Żółtaczkę astrów wywołują fitoplazmy przenoszone przez skoczki³³. Objawy choroby to żółknięcie lub przejaśnienie nerwów liści, skrócone międzywęźla i „miotły czarownic”; kwiaty są małe i zniekształcone, a ich części zmieniają się w zielone tkanki³³. Gailardia może się zarazić od sąsiednich roślin, np. jeżówek, rudbekii i złocieni³³. Na tę chorobę nie ma ratunku - chore rośliny trzeba usuwać³³.

Skóra i zwierzęta

Liście gailardii zawierają laktony, które u wrażliwych osób mogą wywołać kontaktowe zapalenie skóry¹, a NC State pisze, że skórę mogą podrażniać także włoski rośliny³. Przy pracy z gailardią warto więc nosić rękawice¹³. W bazie roślin trujących i nietrujących dla zwierząt prowadzonej przez ASPCA nie ma wpisu o gailardii, więc blogowe twierdzenia, że ASPCA uznaje ją za nietrującą, nie mają tam potwierdzenia³². Według Uniwersytetu Wisconsin jelenie i króliki zwykle omijają gailardię¹, ale na liście Rutgers jest ona w kategorii roślin czasem silnie uszkadzanych przez jelenie³².

Gailardia a owady

W holenderskim badaniu piętnastu odmian gailardii ościstej kwiaty odwiedzały głównie trzmiele, a także pszczoły z rodzaju Lasioglossum; autorzy zaliczają gailardię do roślin pyłkowych o niskiej zawartości cukru w nektarze, a odmiany o wielobarwnych kwiatach trzmiele odwiedzały istotnie częściej³⁰. Uniwersytet Wisconsin pisze, że kwiaty gailardii chętnie odwiedzają motyle i pszczoły, a nasiona jedzą ptaki¹; polski katalog szkółkarski - że odmiany Arizona i Mesa przyciągają motyle i inne owady zapylające, a ich nasiona chętnie zjadają drobne ptaki⁹. W naturalnym zasięgu gailardię ościstą zapylają głównie pszczoły, w tym trzmiele, a także motyle i osy; jest też rośliną żywicielską gąsienic ćmy Schinia masoni⁷.