Pysznogłówka (Monarda)
Pysznogłówka ogrodowa i szkarłatna: wygląd, stanowisko, mączniak, cięcie, podział, zimowanie i odmiany
Pysznogłówka (Monarda) to rodzaj roślin, głównie bylin, z rodziny jasnotowatych5, którego naturalny zasięg obejmuje Amerykę Północną6. Większość odmian dostępnych dla ogrodników to mieszańce dwóch gatunków ze wschodu USA9 - pysznogłówki szkarłatnej (M. didyma) i pysznogłówki dętej (M. fistulosa)5; polskie źródła nazywają je zbiorczo pysznogłówką ogrodową34. Ma czworokątne łodygi i aromatyczne liście8, a latem wydaje na szczytach pędów gęste główki rurkowatych, dwuwargowych kwiatów, które Missouri Botanical Garden porównuje do rozczochranego mopa2. W odmianach kwiaty bywają szkarłatne, różowe, fioletowe albo białe4. Rośnie w słońcu albo w lekkim półcieniu, w żyznej glebie, która trzyma wilgoć, ale łatwo odprowadza nadmiar wody1. Atlas roślin nazywa problemem w uprawie pysznogłówki szkarłatnej wrażliwość na mączniaka3 - co mu sprzyja i które odmiany wypadły lepiej w próbach, piszemy w części „Mączniak, rozrastanie, szkodniki i owady”.
Jak wygląda i kiedy kwitnie
Według polskiej Wikipedii pysznogłówki to byliny o płożących kłączach, dorastające do 1,2 m; w rodzaju są też gatunki jednoroczne5. Czworokątne łodygi i aromatyczne liście wskazują, że pysznogłówka należy do jasnotowatych8. Pysznogłówka szkarłatna ma wzniesione, czworokątne łodygi i naprzeciwległe, szorstkie, owłosione, drobno piłkowane liście7. Według angielskiej Wikipedii łodygi są puste w środku, a liście - jajowate do jajowatolancetowatych, długie na 7-15 cm5.
Kwiaty mają koronę dwuwargową, z wąską górną i szerszą dolną wargą5, a u pysznogłówki szkarłatnej - z długą, cienką rurką7. Ich długość to według angielskiej Wikipedii i RHS 3-4 cm51, a według e-katalogu ZSP 2,5-4 cm4. Kwiaty wyrastają w szczytowych lub kątowych okółkach, wspartych barwnymi, liściastymi przysadkami8. Missouri Botanical Garden opisuje kwiatostany pysznogłówki szkarłatnej jako gęste, kuliste główki szerokie do ok. 8-10 cm, otoczone okółkiem ozdobnych, czerwono nabiegłych przysadek2; według angielskiej Wikipedii w główce jest ok. 30 kwiatów5. Owocem są rozłupki5; według NC State u pysznogłówki szkarłatnej widać je od września do października7.
Jedna główka czy kilka pięter
Źródła różnie opisują liczbę główek na pędzie. RHS i NC State piszą, że kwiaty pysznogłówki szkarłatnej tworzą jeden albo dwa gęste okółki na szczycie pędu17, a NC State dodaje, że główka jest zwykle pojedyncza, szczytowa7; e-katalog ZSP pisze o główkach na szczytach łodyg i w kątach górnych liści4, a polska Wikipedia - o wielopiętrowych kwiatostanach szczytowych5. Według angielskiej Wikipedii większość gatunków ma jedną główkę na pędzie, a pysznogłówka kropkowana (M. punctata) ma kwiaty ułożone piętrami wzdłuż łodygi5; pysznogłówka cytrynowa (M. citriodora) ma według e-katalogu ZSP kwiaty w 2-6 piętrach4.
Zapach liści
Liście po roztarciu intensywnie pachną4. Missouri Botanical Garden i NC State opisują zapach roztartych liści pysznogłówki szkarłatnej jako miętowy27, podobnie e-katalog ZSP przy odmianie 'Beauty of Cobham'4. Według polskiej Wikipedii pysznogłówka bywa nazywana bergamotką, bo jej zapach przypomina cierpki, cytrynowy aromat skórki bergamoty5; angielska Wikipedia pisze, że nazwę bergamot zainspirował zapach liści5, a Missouri Botanical Garden wiąże nazwę wild bergamot z rzekomym podobieństwem zapachu kwiatów do pomarańczy bergamoty2. Skład olejku eterycznego monard jest zmienny: różni się między roślinami jednego gatunku z różnych regionów i między mieszańcami18. Według badania z Appalachów kwiaty pysznogłówki szkarłatnej są bezwonne16.
Jak wysoka rośnie
Źródła podają różne wysokości. Atlas roślin daje pysznogłówce ogrodowej zwykle 0,9-1,2 m, skrajnie 0,7-1,5 m3, a pysznogłówce szkarłatnej 70-150 cm, przy czym odmiany karłowe są znacznie niższe3; polska Wikipedia podaje dla pysznogłówki szkarłatnej 60-100 cm5. Dla pysznogłówki szkarłatnej inne źródła podają: angielska Wikipedia 0,6-1,2 m5, RHS do 90 cm1, NC State do ok. 120 cm7, a Missouri Botanical Garden 60-120 cm2; dla całego rodzaju angielska Wikipedia podaje 20-90 cm5, a NC State - zwykle 60-120 cm7. W próbie Mt. Cuba odmiany miały od ok. 30 cm do ponad 120 cm9 - wysokości odmian z naszej oferty podajemy w tabeli odmian.
Kiedy kwitnie i ile trwa kwitnienie
Atlas roślin podaje dla pysznogłówki ogrodowej kwitnienie od lipca do sierpnia, czasem od czerwca3, a dla pysznogłówki szkarłatnej - od lipca do sierpnia, skrajnie od czerwca do września3. Missouri Botanical Garden podaje dla pysznogłówki szkarłatnej VII-VIII2, a RHS - od połowy do końca lata1. Według Missouri Botanical Garden i angielskiej Wikipedii pysznogłówka szkarłatna kwitnie ok. 8 tygodni25. W próbach było krócej: w Chicago Botanic Garden typowe było 30 dni kwitnienia, niektóre rośliny kwitły 6-8 tygodni, a szczyt kwitnienia trwał zwykle ok. dwóch tygodni8. Mt. Cuba zaznacza, że choć wiele źródeł pisze o kwitnieniu przez całe lato, w ich próbie całe kwitnienie trwało zwykle trzy tygodnie9.
Gatunki, mieszańce i nazwy
Liczba gatunków zależy od ujęcia: Kew POWO i NC State uznają dwadzieścia pięć67, a polska Wikipedia, Chicago Botanic Garden, praca z Purdue i Illinois Extension podają mniej - od ok. dwunastu do dwudziestu dwóch581812. Wszystkie rosną dziko w Ameryce Północnej, od Kanady po Meksyk5.
Pysznogłówka szkarłatna i dęta
Według Chicago Botanic Garden najczęściej uprawia się pysznogłówkę szkarłatną i dętą8. Pysznogłówka szkarłatna, nazywana też dwoistą53, pochodzi według Kew POWO z obszaru od południowo-wschodniej Kanady po wschodnie USA6. Ma szkarłatnoczerwone kwiaty otoczone czerwono nabiegłymi przysadkami, najlepiej rośnie w żyznej, wilgotnej glebie, na suchej może reagować chorobami liści i gorzej niż pysznogłówka dęta znosi suszę8. E-katalog ZSP opisuje jej kwiaty jako purpurowoczerwone4. Pysznogłówka dęta ma według Chicago Botanic Garden jasnolawendowe do różowobiałych kwiaty z przysadkami często podbarwionymi na różowo i rośnie naturalnie na suchszych zboczach, łąkach i preriach8. Rośnie z cienkich, płożących się kłączy i dlatego tworzy duże kępy5. Missouri Botanical Garden podaje dla niej glebę suchą do umiarkowanie wilgotnej, a dla pysznogłówki szkarłatnej - umiarkowanie wilgotną do mokrej2. Wiele popularnych odmian znosi suchszą glebę, bo to mieszańce obu gatunków8.
Inne gatunki
Pysznogłówka cytrynowa (M. citriodora) to według atlasu roślin roślina jednoroczna z północnego Meksyku i USA, rosnąca na wapieniach, o pędach 30-70 cm3; e-katalog ZSP opisuje ją jako krótkowieczną bylinę odporną na suszę, o wysokości 60-90 cm i intensywnie cytrynowym zapachu po roztarciu4. E-katalog ZSP opisuje też podgatunek pysznogłówki dętej M. fistulosa subsp. menthifolia, z polskim synonimem „pysznogłówka miętolistna”: do 150 cm, kwiaty lawendowe, strefa 54. Polska Wikipedia podaje też nazwy pysznogłówka kropkowana (M. punctata), grzebieniasta (M. pectinata) i Bradbury'ego (M. bradburiana)5.
Mieszańce i odmiany
Mieszańce międzygatunkowe występują też w naturze i są powszechne w uprawie5. Atlas roślin pisze, że jako pysznogłówkę ogrodową uprawia się liczne bylinowe odmiany mieszańcowe pysznogłówki szkarłatnej z dętą i innych gatunków, różniące się barwą kwiatów i wysokością3, a e-katalog ZSP nazywa pysznogłówkę ogrodową (M. ×hybrida) nazwą zbiorową dla grupy odmian mieszańcowych4. RHS zalicza odmiany serii Bee-You do pysznogłówki szkarłatnej, a 'Cambridge Scarlet', 'Beauty of Cobham' i 'Schneewittchen' zapisuje jako Monarda bez nazwy gatunku1. Chicago Botanic Garden nazywa 'Cambridge Scarlet' jedną z najstarszych odmian z krzyżówek pysznogłówki szkarłatnej z dętą, z początku XX wieku8. Od 2019 roku międzynarodowym urzędem rejestracji odmian pysznogłówki (ICRA) jest Carole Whittaker z Glyn Bach Gardens w Walii, gdzie mieści się brytyjska Kolekcja Narodowa monard; uznaje ponad sto odmian5.
Nasiona zebrane z mieszańców nie dają roślin identycznych z rośliną mateczną5, a polska Wikipedia pisze, że z nasion otrzymuje się zbyt zróżnicowany i niepewny materiał5; odmiany rozmnaża się wegetatywnie3. Niemiecka ocena odmian zauważa, że 'Cambridge Scarlet' przez rozmnażanie z nasion stała się dziś niejednolita10.
Skąd nazwy
Nazwa rodzaju upamiętnia Nicolása Monardesa, lekarza i botanika z Sewilli; Missouri Botanical Garden i NC State podają lata jego życia 1493-158827. Epitet didyma znaczy po łacinie „parzysty, bliźniaczy” - według Missouri Botanical Garden nawiązuje do pręcików ułożonych parami, a według NC State do kwiatów dojrzewających parami po obu stronach łodygi27. Epitet fistulosa znaczy „pusty w środku, rurkowaty”27 i według NC State najpewniej odnosi się do pustych łodyg7. Polska Wikipedia, atlas roślin i e-katalog ZSP podają dla M. didyma nazwy „pysznogłówka szkarłatna” i „pysznogłówka dwoista”; e-katalog ZSP tytułuje kartę gatunku drugą z nich534. Polska Wikipedia podaje też nazwy melisa amerykańska i indiański pióropusz (przekład angielskiego Indian plume)5. Pochodzenia polskiej nazwy „pysznogłówka” żadne z przeczytanych źródeł nie wyjaśnia.
Angielskie nazwy rodzaju to bergamot, bee balm, horsemint i Oswego tea5; ostatnia pochodzi od plemienia Oswego z Ameryki Północnej1. Niemiecka nazwa pysznogłówki szkarłatnej to Indianernessel, także Goldmelisse albo Scharlach-Monarde; w 2023 roku niemiecki związek szkółkarzy bylinowych Bund deutscher Staudengärtner wybrał monardę Byliną Roku (Staude des Jahres)5.
Pysznogłówka w naturze i w Polsce
Pysznogłówka szkarłatna rośnie w naturze na terenach zalewowych, w zaroślach, wilgotnych lasach i nad strumieniami, od południowego Ontario i północno-wschodnich USA na południe wzdłuż Appalachów2; atlas roślin pisze o terenach wilgotnych w północno-wschodnich USA, przy rzekach i w zaroślach3. Pysznogłówka dęta ma bardzo szeroki zasięg: od Quebecu przez Terytoria Północno-Zachodnie po Kolumbię Brytyjską, na południe do Georgii, Teksasu i Arizony5. W Missouri rośnie w całym stanie na suchawych glebach prerii, w suchych, skalistych lasach, na skrajach odsłoniętych muraw skalnych, na nieuprawianych polach i wzdłuż dróg i torów2.
Illinois Extension podaje, że pierwszą wzmiankę o uprawie pysznogłówki szkarłatnej zanotowano już w 1745 roku w Nowej Anglii12. Go Botany pisze, że choć gatunek pochodzi ze wschodu Ameryki Północnej, w Nowej Anglii uznaje się go za zawleczony17. Kew POWO wymienia jako kraje, do których pysznogłówka szkarłatna została zawleczona, m.in. Austrię, Niemcy i europejską część Rosji6.
Pysznogłówka w Polsce
Polska Wikipedia, powołując się na listę roślin naczyniowych Polski, pisze, że gatunki pysznogłówki są u nas spotykane w uprawie5; według atlasu roślin ta lista ujmuje pysznogłówkę szkarłatną i cytrynową jako taksony uprawiane3. Rodzaju nie ma w bazie „Gatunki obce w Polsce” IOP PAN23, a w rozporządzeniu o ochronie gatunkowej roślin z 2014 roku nie ma żadnego gatunku pysznogłówki24. W bazie GBIF jest z Polski tylko czternaście rekordów rodzaju, w tym dwanaście okazów zielnikowych; te z opisem miejsca pochodzą w większości z uprawy - z ogrodów, kolekcji i nasadzenia na cmentarzu (stan na 24.10.2026)22. Jedna obserwacja pysznogłówki dętej z województwa łódzkiego (2024) nie jest oznaczona jako roślina uprawiana, ale jeden z oceniających zakwestionował, że to stanowisko dzikie22. Żadne z przeczytanych źródeł nie opisuje dziczenia pysznogłówek w Polsce.
Stanowisko i gleba
RHS pisze, że pysznogłówki rosną dobrze w każdej żyznej glebie, która trzyma wilgoć, ale łatwo odprowadza nadmiar wody, a najlepiej czują się w słońcu albo w lekkim, rozproszonym półcieniu1. Atlas roślin poleca miejsce słoneczne albo nieco ocienione, glebę żyzną, świeżą do średnio wilgotnej, i odczyn zbliżony do obojętnego; pysznogłówka nie znosi przesuszania, a w razie suszy wymaga podlewania3. E-katalog ZSP dla pysznogłówki szkarłatnej wskazuje gleby przepuszczalne, piaszczysto-gliniaste, umiarkowanie wilgotne i stanowisko słoneczne4, a w opisie mieszańców pisze, że roślina nie ma specjalnych wymagań, ale nie znosi suszy4. Atlas roślin dodaje, że dla obfitego kwitnienia pysznogłówkę szkarłatną trzeba nawozić3.
Wilgotno latem, bez stojącej wody zimą
Według Missouri Botanical Garden gleba nie powinna przesychać, bo osłabione rośliny stają się coraz bardziej podatne na choroby2. Szkodzi też nadmiar wody: na glebie podmokłej pysznogłówki mogą gnić, zwłaszcza zimą1. Na kartach odmian 'Cambridge Scarlet', 'Beauty of Cobham', 'Bee True', 'Bee Happy' i 'Schneewittchen' RHS radzi chronić rośliny przed nadmierną zimową wilgocią i nie dopuszczać do przesuszenia latem1. E-katalog ZSP pisze przy 'Beauty of Cobham', że odmiana nie lubi ani zbyt lekkich, piaszczystych, ani zbyt ciężkich, mokrych gleb4. Inaczej polska Wikipedia: według niej pysznogłówka szkarłatna dobrze rośnie na wilgotnych i suchych glebach, byle żyznych5.
Słońce czy półcień
RHS pisze, że w głębokim cieniu pysznogłówki słabo kwitną1, Missouri Botanical Garden - że w gorącym klimacie przyda się popołudniowy cień2, a polska Wikipedia - że pysznogłówka lubi miejsca słoneczne, ale dobrze czuje się też w półcieniu5. Iowa State i e-katalog ZSP (przy 'Beauty of Cobham') łączą uprawę w cieniu z silniejszym mączniakiem114. Chicago Botanic Garden pisze przy 'Cambridge Scarlet', że wymaga pełnego słońca i przewiewu, inaczej może łapać mączniaka8, a RHS podaje dla 'Bee Bright' tylko pełne słońce1. Więcej o mączniaku piszemy w części „Mączniak, rozrastanie, szkodniki i owady”.
Z naszej szkółki
Pysznogłówki uprawiamy w doniczkach i w doniczkach wysyłamy je do klientów. Nie prowadzimy obserwacji pysznogłówek w gruncie - o kwitnieniu, mączniaku i zimowaniu w ogrodzie piszemy według źródeł, a tu o tym, co znamy z produkcji i z zamówień.
Co dostaniesz w paczce
Dostaniesz sadzonkę w kwadratowej doniczce P9 (9×9 cm); rozmiar doniczki podajemy na karcie odmiany. Rośliny wysyłamy do końca października. Jak wygląda pysznogłówka w paczce, zależy od miesiąca wysyłki:
| wiosna | kępka młodych pędów z naprzeciwległymi, ząbkowanymi liśćmi, bez kwiatów |
| lato | wzniesione pędy z liśćmi, od lipca często z pąkami albo kwitnącymi główkami, czasem z pędami przyciętymi przed wysyłką |
| jesień | pędy po kwitnieniu, z suchymi główkami albo przycięte przed wysyłką |
W próbie Mt. Cuba 'Cambridge Scarlet' w pierwszym roku wypadła słabo, a w drugim i trzecim pokrycie kwiatami wzrosło z 40% do 80%9; jak postępować z sadzonką po posadzeniu, piszemy w części „Sadzenie, podpory, cięcie i podział”. Pysznogłówki rozmnażamy przez podział kęp w naszej szkółce, a odmiany chronione prawem hodowcy kupujemy jako młode rośliny i dalej uprawiamy je w doniczkach. Nasze sadzonki zwykle zakwitają już w roku posadzenia.
Uwagi z uprawy w doniczkach
Pędy przycinamy przed wysyłką tylko wtedy, gdy mogłyby zaszkodzić roślinie w paczce. W szkółce bywa mączniak - najbardziej u 'Cambridge Scarlet' i 'Schneewittchen' - a także rdza (rdzawe plamki na liściach). Szkód od przesychania ani przelania nie zauważyliśmy. Kłącza pysznogłówek przerastają do sąsiednich doniczek i przez otwory w dnie. Suche pędy ścinamy w szkółce wiosną. Doniczki zimują na zewnątrz i pysznogłówki nie przemarzają.
Kiedy klienci kupują pysznogłówki
Najwięcej pysznogłówek klienci zamawiają od kwietnia do sierpnia, najwięcej w maju.
Zamówienia z ostatnich dwóch lat, także z Allegro; odświeżane co miesiąc. Pokazują, kiedy klienci zamawiali, a nie najlepszy termin sadzenia.
Sadzenie, podpory, cięcie i podział
O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.
Sadzenie i rozstawa
Atlas roślin podaje dla pysznogłówki ogrodowej 4-7 roślin na m² w rozstawie 40-50 cm, a dla pysznogłówki szkarłatnej 4-11 roślin na m² w rozstawie 30-50 cm3. E-katalog ZSP podaje dla mieszańców i 'Cambridge Scarlet' 7 roślin na m² i sadzenie w grupach po 3-10 roślin4. Iowa State radzi sadzić rzadziej, co 60-75 cm, a mączniak według tego źródła najmocniej atakuje rośliny stłoczone11; o przewiewie między roślinami pisze też Chicago Botanic Garden8, a atlas roślin radzi, by pysznogłówka szkarłatna nie rosła w zwarciu ani w przegęszczeniu3.
Przekwitłe kwiatostany i cięcie po kwitnieniu
E-katalog ZSP pisze, że po ścięciu przekwitłych kwiatostanów pysznogłówka szkarłatna zakwita ponownie4, a przy 'Bee True' i 'Balmy Lilac' - że ścinanie przekwitłych kwiatostanów pobudza roślinę do tworzenia kolejnych pąków4. RHS też radzi regularnie usuwać przekwitłe kwiatostany1, a Missouri Botanical Garden - usuwać je zaraz po przekwitnięciu, żeby nie dopuścić do samosiewu2. Chicago Botanic Garden pisze, że pysznogłówka często słabnie po kwitnieniu i pod koniec lata warto ją ściąć przy ziemi, żeby odrosły zdrowe pędy i liście8. Illinois Extension dodaje, że usunięcie porażonych liści przez ścięcie pędów po kwitnieniu może poprawić wygląd rośliny i przewiew oraz pobudzić wzrost nowych, zdrowych liści12. W próbie Mt. Cuba przycinanie po kwitnieniu dało mieszane wyniki - najlepiej, choć słabo, zadziałało skrócenie roślin o połowę9. Kiedy ścinać suche pędy, piszemy w części „Zimowanie”.
Przycinanie późną wiosną
NC State pisze, że pysznogłówki można przycinać późną wiosną lub wczesnym latem - rozkrzewiają się wtedy i zakwitają później7. Magazyn Fine Gardening wymienia je wśród bylin, którym można wtedy skrócić przyrost o 1/3-1/2; kwiaty na pędach bocznych otwierają się 2-3 tygodnie później niż zwykle19. RHS opisuje taki zabieg (po angielsku Chelsea chop) - przycięcie kęp o 1/3-1/2 pod koniec maja albo na początku czerwca - ale pysznogłówek nie ma na jego liście bylin, które dobrze go znoszą. Zaznacza, że podobnie można traktować wiele innych bylin kwitnących latem i jesienią, ale niektóre rośliny spoza listy reagują źle i można stracić kwitnienie na rok1.
Czy trzeba podpierać
W próbie Chicago Botanic Garden na obrzeżach poletek zdarzały się pokładające się pędy, ale żadna odmiana nie miała skłonności do słabych łodyg8. W niemieckiej ocenie odmian 'Cambridge Scarlet' i 'Bee Happy' miały wyjątkowo stabilne pędy, a 'Beauty of Cobham' i 'Schneewittchen' - bardzo stabilne10. Sam gatunek pysznogłówki dętej w próbie Mt. Cuba bardzo się pokładał9.
Podział - źródła się różnią
Chicago Botanic Garden pisze, że pysznogłówka szybko rozrasta się na zewnątrz, a środek kępy po 3-4 latach zagęszcza się i zamiera - wtedy kępę trzeba podzielić i posadzić tylko silne pędy z obwodu8. W próbie tego ogrodu kondycja wielu roślin do ostatniego roku mocno się pogorszyła, bo kęp nigdy nie dzielono8. Mt. Cuba pisze, że bez podziału środek kępy zamiera i zostaje z niej pierścień9. Źródła podają różną częstotliwość: co 2-3 lata - Iowa State oraz e-katalog ZSP przy mieszańcach, 'Cambridge Scarlet' i 'Schneewittchen'114; co trzy lata - RHS na kartach odmian i e-katalog ZSP przy 'Beauty of Cobham'14; co 3-4 lata - Missouri Botanical Garden2; co 3-5 lat, zależnie od tego, jak szybko kępa się rozrasta - Mt. Cuba9; co 4-5 lat - atlas roślin przy pysznogłówce szkarłatnej3. Różnią się też terminy: RHS - wczesną wiosną, zanim ruszy wzrost1, e-katalog ZSP przy 'Beauty of Cobham' - wczesną wiosną4, atlas roślin - zimą albo wczesną wiosną3, a Mt. Cuba - późnym latem albo wczesną jesienią9.
Rozmnażanie
Odmiany rozmnaża się wegetatywnie: według atlasu roślin przez podział starszych roślin zimą lub wczesną wiosną albo przez wierzchołkowe sadzonki pędowe wiosną, które ukorzeniają się do trzech tygodni3. RHS wymienia podział i sadzonki pędowe z podstawy rośliny1.
Zimowanie
Według analizy danych z lat 1976-2011 z Polski zniknęła najsurowsza strefa mrozoodporności 5b, a łagodna strefa 7a objęła większość Pomorza Zachodniego i Wielkopolski3; autor zastrzega, że mapa jest zgrubna, a w zagłębieniach terenu i u podnóża stoków bywa surowiej3. Atlas roślin daje pysznogłówce ogrodowej strefę 4, a pysznogłówce szkarłatnej - strefę 53. E-katalog ZSP podaje strefę 4 dla pysznogłówki szkarłatnej, mieszańców i wszystkich odmian z naszej oferty4, a o 'Schneewittchen' pisze, że w polskim klimacie zimuje bardzo dobrze4. Źródła z Ameryki Północnej podają strefy USDA: Missouri Botanical Garden 4-9 dla pysznogłówki szkarłatnej i 3-9 dla dętej2, NC State 4a-9b dla pysznogłówki szkarłatnej7, a kanadyjska szkółka Valleybrook 4-9 dla 'Bee Happy', 'Bee True' i 'Balmy Lilac'14. RHS ocenia mrozoodporność w warunkach brytyjskich: 'Cambridge Scarlet' i 'Beauty of Cobham' - H4 (od -10 do -5°C), a 'Schneewittchen' i odmiany serii Bee-You - H5 (od -15 do -10°C)1.
W próbie Chicago Botanic Garden (strefa USDA 5b) pysznogłówki uznano za zimotrwałe, choć prawie co roku miały jakieś uszkodzenia zimowe; całkiem wymarzły tylko 'Mrs. Perry', M. punctata i M. russeliana8. 'Cambridge Scarlet' słabo znosiła tam zimę i nie polecono jej do ogrodów w okolicach Chicago8.
Krótkowieczność
Atlas roślin oznacza pysznogłówkę ogrodową i szkarłatną jako krótkowieczne3, e-katalog ZSP pisze, że 'Beauty of Cobham' jest raczej krótkowieczna4, niemiecka ocena odmian nazywa krótkowieczną 'Bee True'10, a RHS - że niektóre pysznogłówki są krótkowieczne i można je traktować jak rośliny jednoroczne albo dwuletnie1. Atlas roślin radzi co kilka lat odmładzać pysznogłówkę szkarłatną przez podział i przesadzenie3.
Suche pędy na zimę - źródła się różnią
RHS przy 'Cambridge Scarlet', 'Beauty of Cobham' i 'Bee Bright' radzi jesienią ściąć pędy przy ziemi, a przy 'Bee True', 'Bee Happy' i 'Schneewittchen' dopuszcza też zostawienie owocostanów jako zimowej ozdoby1; e-katalog ZSP przy 'Beauty of Cobham' - nie ciąć jesienią, tylko zostawić pędy na zimę jako ozdobę ogrodu4. NC State pisze, że w martwych, pustych pędach pysznogłówki szkarłatnej gniazdują dzikie pszczoły, i zaleca ścinać suche pędy na wysokość 30-60 cm i zostawiać je, aż same się rozpadną7. Illinois Extension pisze, że usunięcie opadłych liści i porażonych pędów na koniec sezonu zmniejsza źródło infekcji na następny rok12, a Chicago Botanic Garden - że w porażonych liściach i pędach zimuje grzyb mączniaka8.
Gdy nie zdążysz posadzić przed zimą
Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić pysznogłówki przed zimą, wkop doniczkę w ziemię25.
Odmiany
Najczęściej wybierane
Kolejność według zamówień z ostatniego roku, także z Allegro.
Wszystkie odmiany w naszej ofercie
| Odmiana | Wysokość | Kolor | Kwitnienie | Strefa | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|
| M. didyma 'Balmy Lilac' | 20-40 cm | fioletowe | VII-IX | 4 | nazwa odmianowa 'Balbalmac', seria Balmy; sport odmiany 'Balmy Purple' wywołany napromieniowaniem (Kalifornia, 2011-2012), hodowca Scott C. Trees, Ball Horticultural Company, patent USA (2016), w handlu od 2017 roku; gatunek sporny: patent i Valleybrook - M. didyma, e-katalog ZSP - bez nazwy gatunku, atlas roślin - wśród pysznogłówek ogrodowych; patent: ok. 26 cm, ciemnoliliowe kwiatostany od późnej wiosny przez lato, dobra odporność na mączniaka; e-katalog ZSP: 30 cm, fioletowe, VII-IX, podwyższona tolerancja na mączniaka; Valleybrook: 25-30 cm; Mt. Cuba ('Balmy Purple', odmiana macierzysta): ok. 30 cm, kwitła mniej więcej o połowę krócej niż wysokie odmiany, przeciętna odporność na mączniaka |
| M. hybrida 'Beauty of Cobham' chwilowo brak | 60-100 cm | różowe | VI-VIII | 5 | RHS: Monarda bez nazwy gatunku, do 90 cm, aromatyczne purpurowozielone liście, bladopurpurowo-różowe kwiaty długości 5 cm z purpurowymi kielichami, AGM (1993); hodowcy ani roku wprowadzenia źródła nie podają; e-katalog ZSP: do 100 cm, liście pachnące miętowo, liliowo-różowe korony z szaro- do ciemnofioletowych przykwiatków, VI-VIII, raczej krótkowieczna; atlas roślin: bladoróżowe kwiaty, 90 cm; niemiecka ocena odmian (2022): delikatnie różowoliliowe do białych z purpurowymi przysadkami, od początku VII do początku VIII, 70-100 cm, umiarkowanie zdrowa, ocena „dobra”; Chicago BG: wśród najbardziej podatnych na mączniaka i najniżej ocenionych, ale też wśród najdłużej kwitnących i bardziej zwarta |
| M. hybrida 'Cambridge Scarlet' chwilowo brak | 60-100 cm | czerwone | VII-VIII | 5 | według Chicago BG jedna z najstarszych odmian z krzyżówek M. didyma × M. fistulosa, z początku XX wieku; RHS: Monarda bez nazwy gatunku, do 90 cm, aromatyczne liście z brązowym nalotem, głęboko szkarłatne kwiaty, bez AGM; e-katalog ZSP: do 120 cm, ciemnoszkarłatne, VII-VIII; atlas roślin: odmiana wczesna, VI-VII, 100 cm; niemiecka ocena odmian (2022): koralowoczerwone kwiaty z purpurowymi przysadkami, od końca VI do połowy VIII, 90-120 cm, bardzo obficie kwitnie, umiarkowanie zdrowa, przez rozmnażanie z nasion dziś niejednolita, ocena „odmiana zbędna”; odporność na mączniaka sporna: słaba w próbie Chicago BG, „Excellent” w Mt. Cuba po słabym pierwszym roku (ok. 86 cm, kwitła pełny miesiąc); Chicago BG: słabo znosiła zimę |
| Bee Bright | 40-60 cm | białe | VII-IX | 4 | seria Bee-You, według RHS M. didyma; hodowca H. M. J. Holtmaat (Holandia), w handlu od 2021 roku; RHS: ok. 45 cm, czysto białe kwiaty, podobno dobra odporność na mączniaka, tylko pełne słońce; e-katalog ZSP: do 50 cm, białe kwiaty z zielonymi podsadkami, VII-IX, odporna na mączniaka; niezależnej próby odmiany nie znaleźliśmy |
| Bee Happy | 60-80 cm | czerwone | VI-VIII | 4 | seria Bee-You, według RHS M. didyma; hodowca H. M. J. Holtmaat (Holandia; e-katalog ZSP: AB-Cultivars), z wolnego zapylenia M. didyma (2013), patent USA (2018) - celem hodowli była m.in. tolerancja na mączniaka; RHS: do 45 cm, bogato czerwonoróżowe kwiaty z purpurowo nabiegłymi przysadkami, od połowy lata do wczesnej jesieni; e-katalog ZSP: do 70 cm, czerwonopurpurowe, VI-VIII, sterylna, zwiększona odporność na mączniaka, wyróżnienie ISU (2016); atlas roślin: 60 cm, czerwonopurpurowe; niemiecka ocena odmian (2022): 60-80 cm, jaskrawo koralowoczerwone, od końca VI do połowy VIII, przeważnie zdrowa, ocena „bardzo dobra” |
| Bee True | 40-60 cm | purpurowe | VII-IX | 4 | seria Bee-You, według RHS M. didyma; hodowca H. M. J. Holtmaat (Holandia), z wolnego zapylenia M. didyma (2013), patent USA (2018); RHS: do 45 cm, czerwonopurpurowe kwiaty z ciemnym środkiem, od połowy lata do wczesnej jesieni, podobno dobra odporność na mączniaka, ale w gorącą, suchą pogodę może chorować; e-katalog ZSP: do 60 cm, intensywnie purpurowe kwiaty, VII-IX, odporna na mączniaka; niemiecka ocena odmian (2022): 40-50 cm, ciemne kardynalskoczerwone kwiaty, od początku VII do połowy VIII, przeważnie zdrowa, ale krótkowieczna i umiarkowanie kwitnąca, ocena „odmiana zbędna” |
| Schneewittchen chwilowo brak | 60-100 cm | białe | VII-VIII | 4 | syn. 'Snow White' (RHS); hodowcy ani roku wprowadzenia źródła nie podają; RHS: do 90 cm, białe kwiaty z zielonymi przysadkami i bladozielonym środkiem, od połowy lata do wczesnej jesieni, podatna na mączniaka zwłaszcza w gorącą, suchą pogodę; e-katalog ZSP: do 100 cm, VII-VIII, często porażana przez mączniaka, w polskim klimacie zimuje bardzo dobrze; atlas roślin: 100 cm, VII-VIII; niemiecka ocena odmian (2022): 90-120 cm, białe do najdelikatniej liliowych, od połowy VII do początku VIII, podatna na choroby, ocena „odmiana zbędna”; Mt. Cuba ('Snow White'): ok. 86 cm, najobficiej kwitła z białych odmian próby, ale miała słabą odporność na mączniaka |
Dane z kart produktów; uwagi według RHS, e-katalogu Związku Szkółkarzy Polskich, atlasu roślin, niemieckiej oceny odmian bylin (Staudensichtung 2022), prób Chicago Botanic Garden i Mt. Cuba, patentów roślinnych USA i firmy Valleybrook. Kwitnienie - termin podawany dla odmiany. Strefa - strefa USDA.
Warte uwagi, których nie uprawiamy
Na liście nagród RHS Award of Garden Merit są z pysznogłówek oprócz 'Beauty of Cobham' (1993) także 'Gardenview Scarlet', 'Marshall's Delight', 'Oneida' i 'Talud', wszystkie z 2001 roku i z oceną mrozoodporności H4; nie ma na niej 'Cambridge Scarlet' ani odmian serii Bee-You1. W próbie Chicago Botanic Garden za wysoce odporne na mączniaka uznano osiem odmian: 'Colrain Red', 'Marshall's Delight', 'Purple Mildew Resistant', 'Raspberry Wine', 'Rose Queen', 'Rosy-Purple', 'Violet Queen' i M. fistulosa f. albescens; 'Marshall's Delight' miała porażenie nigdy wyższe niż 5%, a 'Purple Mildew Resistant' była przez całą próbę wolna od mączniaka, ale słaba przez podatność na rdzę8. W próbie Mt. Cuba (2014-2016) najwyżej oceniono m.in. pysznogłówkę dętą 'Claire Grace', 'Dark Ponticum', 'Violet Queen', 'Judith's Fancy Fuchsia', 'Raspberry Wine' i 'Gardenview Scarlet'9. Mt. Cuba zauważa, że wiele nowych, karłowych odmian wyhodowanych dla atrakcyjności w sprzedaży wypadło słabo - kwitły krócej niż przeciętnie i słabo rosły, choć często były odporniejsze na mączniaka; wśród najlepszych znalazła się tylko 'AChall' (Grand Marshall)9.
Ta sama odmiana bywa oceniana różnie. 'Raspberry Wine' była w Chicago wysoce odporna na mączniaka, a w Mt. Cuba miała przeciętną odporność89. 'Jacob Cline' - znaleziona w pobliżu Blue Ridge Parkway przez ogrodnika z Georgii Jeana Cline'a i nazwana na cześć jego syna - dorastała w Mt. Cuba do ok. 127 cm i była zdecydowanie najczęściej odwiedzana przez kolibry, ale okazała się dość podatna na mączniaka, może przez ubogą glebę9; podręcznik PNW wymienia ją jako odporną do sadzenia13, a w niemieckiej ocenie odmian dostała ocenę „dobra” przy wysokości 120-150 cm10. W tej samej ocenie 'Bee-Free' z serii Bee-You dostała ocenę „bardzo dobra” (50-80 cm, kwiaty purpurowofioletowe)10.
Mączniak, rozrastanie, szkodniki i owady
Mączniak prawdziwy
Atlas roślin nazywa wrażliwość pysznogłówki szkarłatnej na mączniaka problemem w uprawie3, a e-katalog ZSP pisze, że jest odporna na mróz, ale bywa porażana przez mączniaka4. Według e-katalogu ZSP choroba objawia się watowatymi plamami na liściach, które potem żółkną i zamierają4. Mt. Cuba pisze, że mączniak jest zwykle problemem estetycznym, ale silna infekcja przebarwia liście i powoduje ich przedwczesne opadanie; w ich próbie pierwsze objawy pojawiały się zwykle w lipcu, gdy rośliny zaczynały kwitnąć, a sprzyjały im ciepłe dni i chłodne noce9. W próbie Chicago Botanic Garden mączniak pojawiał się na najbardziej podatnych roślinach niekiedy już w połowie czerwca, a pod koniec lipca albo na początku sierpnia porażenie było całkowite8.
Co mu sprzyja - źródła się różnią
Źródła amerykańskie i część europejskich łączą choroby, w tym mączniaka, z przesychaniem gleby: według Chicago Botanic Garden pysznogłówka szkarłatna może reagować na suchą glebę chorobami liści, a niedopuszczanie do przesychania gleby ogranicza mączniaka8, według Missouri Botanical Garden rośliny osłabione przesuszeniem stają się coraz bardziej podatne na choroby2, a według Illinois Extension rośliny na przesuszonej glebie albo w suszy często bywają bardziej podatne na mączniaka12; RHS pisze, że mączniakowi sprzyjają suche okresy latem1, a GdS - że przy krótkiej letniej suszy rośnie ryzyko mączniaka20. Polskie źródła wskazują inne przyczyny: e-katalog ZSP przy 'Beauty of Cobham' - cień i złe odżywienie4, atlas roślin przy pysznogłówce szkarłatnej - zwarcie i przegęszczenie roślin3. Iowa State pisze, że objawy są najsilniejsze na roślinach stłoczonych i rosnących w półcieniu lub cieniu11.
Jak go ograniczać
Chicago Botanic Garden zaleca dobry przewiew między roślinami, niedopuszczanie do przesychania gleby, usuwanie porażonych liści i pędów, w których zimuje grzyb, wybór odmian odpornych i ograniczenie podlewania od góry8; NC State też radzi unikać podlewania od góry7. Wilgotność gleby utrzymuje się podlewaniem albo ściółką12, a e-katalog ZSP pisze przy 'Beauty of Cobham', że chorobę ogranicza ściółkowanie dobrze rozłożonym kompostem albo obornikiem4. Atlas roślin jako profilaktykę podaje przy pysznogłówce szkarłatnej sadzenie tak, by rośliny nie rosły w zwarciu ani w przegęszczeniu3. Autor wpisu Illinois Extension zauważa, że wyższe sąsiednie rośliny, z którymi sadzi pysznogłówkę dętą - wysokie trawy, astry i nawłocie - ukrywają pod koniec sezonu szkody od mączniaka12. O cięciu po kwitnieniu i podziale kęp piszemy w części „Sadzenie, podpory, cięcie i podział”.
Odporność odmian - co pokazały próby
W czteroletniej próbie Chicago Botanic Garden (1993-1996, czterdzieści jeden pysznogłówek, strefa USDA 5b, bez fungicydów) do najbardziej podatnych na mączniaka należały m.in. 'Beauty of Cobham', 'Croftway Pink', 'Snow Queen' i pysznogłówka dęta; część najczęściej sprzedawanych odmian, np. 'Beauty of Cobham' i 'Croftway Pink', znalazła się wśród najniżej ocenionych8. Iowa State, streszczając tę próbę, podaje dla 'Cambridge Scarlet' słabą odporność (51-75% porażenia lub opadu liści), a dla 'Beauty of Cobham' - bardzo słabą (ponad 75%)11. 'Cambridge Scarlet' w próbie Mt. Cuba wypadła w pierwszym roku słabo, ale w drugim i trzecim jej odporność bardzo się poprawiła (ocena końcowa „Excellent”)9, a podręcznik PNW pisze, że w wielu rejonach uznaje się ją za bardzo podatną13. 'Snow White' (według RHS synonim 'Schneewittchen') miała w Mt. Cuba słabą odporność na mączniaka9. Sam gatunek pysznogłówki szkarłatnej wypadł w tej próbie najgorzej ze wszystkich pysznogłówek - słaby wzrost, zły pokrój, choroby i prawie brak kwiatów, także w cieniu - a pysznogłówka dęta miała bardzo słabą odporność na mączniaka i mocno się pokładała9.
Odmiany serii Bee-You i 'Balmy Lilac' opisują jako odporne lub tolerancyjne na mączniaka patenty hodowców i e-katalog ZSP154. RHS pisze o odmianach serii Bee-You ostrożniej - że mają podobno dobrą odporność, a przy 'Bee True' i 'Bee Happy' dodaje, że w gorącą, suchą pogodę mogą chorować1. W niemieckiej ocenie odmian (Staudensichtung 2022) 'Bee Happy' była przeważnie zdrowa i dostała ocenę „bardzo dobra”, 'Bee True' - przeważnie zdrowa, ale krótkowieczna i umiarkowanie kwitnąca, ocena „odmiana zbędna”; 'Beauty of Cobham' i 'Cambridge Scarlet' oceniono jako umiarkowanie zdrowe, a 'Schneewittchen' - jako podatną na choroby10. Odmiana macierzysta 'Balmy Lilac', 'Balmy Purple', miała w Mt. Cuba przeciętną odporność na mączniaka9. Niezależnych prób odmian 'Bee Bright' i 'Balmy Lilac' nie znaleźliśmy.
Rdza i inne choroby
Pysznogłówkę atakuje też rdza27. W próbie Chicago Botanic Garden rdzę widziano w latach 1995-1996, ale nie była ani powszechna, ani groźna; najsilniej porażone były 'Kardinal', 'Firecrown' i 'Purple Mildew Resistant', a w 1995 roku poważnym problemem była też grzybowa plamistość liści8.
Rozrastanie się i samosiew
Według Mt. Cuba pysznogłówki rozrastają się płytkimi kłączami w chłodnych okresach wczesnej wiosny i jesieni; najsilniej rośnie tak pysznogłówka szkarłatna, a dęta - umiarkowanie9. Źródła różnie nazywają podziemne pędy: e-katalog ZSP i polska Wikipedia piszą o kłączach45, atlas roślin - o rozłogach3, NC State - o podziemnych rozłogach7, a Missouri Botanical Garden pisze, że pysznogłówka szkarłatna rozrasta się kłączami i przez samosiew, tworząc kolonie2. E-katalog ZSP pisze, że w sprzyjających warunkach może być ekspansywna4, atlas roślin i polska Wikipedia nazywają pysznogłówkę dość ekspansywną35, a NC State - że niektóre gatunki i odmiany rozrastają się agresywnie i mogą wchodzić na sąsiednie rabaty i ścieżki7. Illinois Extension pisze, że pysznogłówki mogą zagłuszać słabsze sąsiednie rośliny12, a Valleybrook radzi przy 'Bee Happy' zmniejszać kępę wczesną wiosną, bo szybko się rozrasta14. W próbie Chicago Botanic Garden rozrastały się wszystkie pysznogłówki, ale 'Beauty of Cobham' pozostała bardziej zwarta8. 'Bee Happy' jest według e-katalogu ZSP odmianą sterylną i nie zawiązuje nasion4. O usuwaniu przekwitłych kwiatostanów piszemy w części „Sadzenie, podpory, cięcie i podział”.
Ślimaki, jelenie i króliki
RHS wymienia na kartach odmian ślimaki jako możliwego szkodnika, przy części odmian - zwłaszcza wiosną1. Według Missouri Botanical Garden jelenie i króliki zwykle unikają pysznogłówki szkarłatnej, a NC State pisze, że jest odporna na ich żerowanie27.
Pysznogłówka a owady i kolibry
Polskie źródła opisują pysznogłówki jako rośliny miododajne: według polskiej Wikipedii są licznie odwiedzane przez pszczoły, atlas roślin oznacza je jako pożytek pszczeli, a e-katalog ZSP wymienia wśród odwiedzających kwiaty pysznogłówki szkarłatnej pszczoły, trzmiele, ćmy i motyle534. W badaniu M. Bożek w kolekcji roślin miododajnych ISK w Puławach (1995-1997) pysznogłówkę ogrodową odwiedzały głównie trzmiele - 70,5% wszystkich owadów; autorka zaliczyła ją do roślin zdecydowanie preferowanych przez trzmiele, w przeciwieństwie do większości badanych jasnotowatych, które zapylały głównie pszczoły miodne21. RHS oznacza odmiany serii Bee-You jako rośliny dla zapylaczy (Plants for Pollinators)1. Według NC State pysznogłówka szkarłatna przyciąga trzmiele, motyle z rodziny paziowatych i kolibry7.
Badanie zapylania w południowych Appalachach wykazało, że duże, czerwone, bezwonne i bogate w nektar kwiaty pysznogłówki szkarłatnej zapyla głównie koliber Archilochus colubris, a mniejsze, białe, pachnące kwiaty M. clinopodia - głównie trzmiele16. Według Mt. Cuba duże kwiatostany mają tylko pysznogłówka szkarłatna i jej odmiany i zapylają je zwykle kolibry, a mniejsze - pszczoły i inne owady9.
Z czym łączyć
RHS pisze, że pysznogłówki pasują do rabat mieszanych i bylinowych i dobrze łączą się z innymi bylinami i trawami, zwłaszcza w nasadzeniach w stylu preriowym1. E-katalog ZSP poleca pysznogłówkę szkarłatną do kompozycji naturalistycznych w ogrodach i w zieleni publicznej4, a przy 'Schneewittchen' radzi sadzić ją małymi grupami, od trzech do dziesięciu roślin4. O jeżówkach, z którymi klienci najczęściej kupują pysznogłówki, piszemy w haśle „Jeżówka”.
Klienci najczęściej kupują pysznogłówki razem z:
Zestawienie z prawdziwych zamówień z ostatnich dwóch lat. Wspólne zamówienie nie znaczy jeszcze wspólnej rabaty - przed posadzeniem sprawdź stanowisko na karcie rośliny.
Pytania
Dlaczego pysznogłówka choruje na mączniaka i jak temu zapobiegać?
Polski atlas roślin nazywa wrażliwość pysznogłówki szkarłatnej na mączniaka problemem w uprawie. Według źródeł amerykańskich i brytyjskich sprzyja mu przesychanie gleby latem; polski atlas wskazuje ciasne sadzenie, a katalog Związku Szkółkarzy Polskich przy 'Beauty of Cobham' - cień i złe odżywienie. Pomaga sadzenie z odstępami, żeby rośliny były przewiewne, podlewanie pod roślinę zamiast po liściach, ściółka, która trzyma wilgoć, usuwanie porażonych liści i pędów i podział starych kęp. Odmiany różnią się odpornością: w próbie ogrodu botanicznego w Chicago słabo wypadły 'Beauty of Cobham' i 'Cambridge Scarlet', choć w próbie ogrodu Mt. Cuba w stanie Delaware 'Cambridge Scarlet' z czasem bardzo się poprawiła. Według Mt. Cuba mączniak jest zwykle problemem estetycznym, ale silna infekcja przebarwia liście i powoduje ich opadanie.
Czy pysznogłówka bardzo się rozrasta i rozsiewa?
Tak, rozrasta się płytkimi kłączami, a pysznogłówka szkarłatna według ogrodu botanicznego w Missouri także z samosiewu. Polski atlas roślin nazywa pysznogłówkę ogrodową dość ekspansywną, polska Wikipedia tak samo pisze o szkarłatnej, a uniwersytet NC State - że niektóre gatunki i odmiany mogą wchodzić na sąsiednie rabaty i ścieżki. Jednocześnie środek starej kępy po kilku latach zamiera, dlatego kępę się dzieli i sadzi tylko silne pędy z obwodu. W próbie w Chicago bardziej zwarta od innych pozostała 'Beauty of Cobham'. Odmiana 'Bee Happy' jest według katalogu Związku Szkółkarzy Polskich sterylna i nie zawiązuje nasion.
Kiedy kwitnie pysznogłówka i ile trwa kwitnienie?
Według polskiego atlasu roślin głównie w lipcu i sierpniu, czasem od czerwca. Ogród botaniczny w Missouri i angielska Wikipedia podają dla pysznogłówki szkarłatnej około ośmiu tygodni kwitnienia, ale w próbach było krócej: w próbie ogrodu Mt. Cuba całe kwitnienie odmiany trwało zwykle trzy tygodnie i kwitnienia przez całe lato tam nie zaobserwowano, a w próbie ogrodu botanicznego w Chicago - zwykle około miesiąca, choć niektóre rośliny kwitły sześć-osiem tygodni. Według katalogu Związku Szkółkarzy Polskich po ścięciu przekwitłych kwiatostanów pysznogłówka szkarłatna zakwita ponownie.
Gdzie posadzić pysznogłówkę?
W słońcu albo w lekkim półcieniu, w żyznej glebie, która trzyma wilgoć, ale łatwo odprowadza nadmiar wody. Latem gleba nie powinna przesychać, a zimą nie może w niej stać woda, bo rośliny mogą gnić. W głębokim cieniu pysznogłówka słabo kwitnie, a w cieniu mocniej choruje na mączniaka. Brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze poleca ją na rabaty bylinowe i do nasadzeń w stylu preriowym, razem z innymi bylinami i trawami.
Jak gęsto sadzić pysznogłówkę?
Polski atlas roślin podaje dla pysznogłówki ogrodowej od czterech do siedmiu roślin na metr kwadratowy, w rozstawie od czterdziestu do pięćdziesięciu centymetrów, a katalog Związku Szkółkarzy Polskich - siedem roślin na metr kwadratowy. Uniwersytet Iowa State radzi sadzić rzadziej, co sześćdziesiąt-siedemdziesiąt pięć centymetrów, bo mączniak najmocniej atakuje rośliny stłoczone.
Czy pysznogłówka jest mrozoodporna?
Katalog Związku Szkółkarzy Polskich daje pysznogłówce ogrodowej i wszystkim odmianom z naszej oferty czwartą strefę mrozoodporności, a atlas roślin - pysznogłówce ogrodowej czwartą, a szkarłatnej piątą. Według analizy w atlasie zimy w Polsce są średnio mniej surowe, niż pokazywała starsza mapa stref, ale mapa jest zgrubna, a w zagłębieniach terenu i u podnóża stoków bywa surowiej. Atlas i część innych źródeł zaznaczają jednak, że pysznogłówka bywa krótkowieczna, a zimą szkodzi jej mokra gleba. W próbie ogrodu botanicznego w Chicago pysznogłówki uznano za zimotrwałe, ale prawie co roku miały jakieś uszkodzenia zimowe. Jeśli nie zdążysz posadzić pysznogłówki przed zimą, wkop doniczkę w ziemię - korzenie w doniczce stojącej na wierzchu mogą przemarznąć.
Kiedy przycinać pysznogłówkę?
Przekwitłe kwiatostany warto usuwać - według katalogu Związku Szkółkarzy Polskich pysznogłówka szkarłatna zakwita wtedy ponownie, a według ogrodu botanicznego w Missouri nie dochodzi do samosiewu. Ogród botaniczny w Chicago radzi pod koniec lata ściąć osłabione po kwitnieniu rośliny przy ziemi, żeby odrosły zdrowe liście. Co do zimy źródła się różnią: brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze przy 'Cambridge Scarlet', 'Beauty of Cobham' i 'Bee Bright' radzi jesienią ściąć pędy przy ziemi, a przy 'Bee True', 'Bee Happy' i 'Schneewittchen' dopuszcza też zostawienie owocostanów na zimę, katalog Związku Szkółkarzy Polskich przy 'Beauty of Cobham' - zostawić pędy na zimę, a uniwersytet NC State - skrócić suche pędy do trzydziestu-sześćdziesięciu centymetrów i zostawić je, bo gniazdują w nich dzikie pszczoły.
Jak często dzielić pysznogłówkę?
Źródła podają od dwóch-trzech do czterech-pięciu lat: katalog Związku Szkółkarzy Polskich i Iowa State - co dwa-trzy lata, brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze - co trzy lata, ogród botaniczny w Missouri - co trzy-cztery lata, a polski atlas roślin przy pysznogłówce szkarłatnej - co cztery-pięć lat. Według ogrodu botanicznego w Chicago znakiem jest zamierający środek kępy. Dzieli się zwykle wczesną wiosną, zanim ruszy wzrost; ogród Mt. Cuba radzi późne lato albo wczesną jesień.
Czy pysznogłówkę trzeba podpierać?
Próby nie wskazują takiej potrzeby: w ogrodzie botanicznym w Chicago na obrzeżach poletek zdarzały się pokładające się pędy, ale żadna odmiana nie miała skłonności do słabych łodyg, a w niemieckiej ocenie odmian 'Cambridge Scarlet', 'Bee Happy', 'Beauty of Cobham' i 'Schneewittchen' miały stabilne pędy. Mocno pokładał się natomiast w próbie ogrodu Mt. Cuba sam gatunek pysznogłówki dętej.
Czym różnią się odmiany serii Bee-You od wyższych odmian?
'Bee Happy', 'Bee True' i 'Bee Bright' to holenderskie odmiany z serii Bee-You tego samego hodowcy; 'Bee Happy' i 'Bee True' wyselekcjonowano z siewek pysznogłówki szkarłatnej, a według patentu przy 'Bee Happy' jednym z celów hodowli była tolerancja na mączniaka. Brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze podaje dla nich około czterdziestu pięciu centymetrów, a polski katalog Związku Szkółkarzy Polskich - do pięćdziesięciu-siedemdziesięciu. W niemieckiej ocenie odmian 'Bee Happy' dostała ocenę bardzo dobrą, a 'Bee True' - ocenę odmiany zbędnej; oceniający zapisali, że kwitła umiarkowanie, była przeważnie zdrowa, ale krótkowieczna. 'Cambridge Scarlet', 'Beauty of Cobham' i 'Schneewittchen' mają według źródeł od siedemdziesięciu do stu dwudziestu centymetrów, a w tej samej niemieckiej ocenie były mniej zdrowe niż 'Bee Happy'.
Czy są niskie odmiany pysznogłówki?
Tak. 'Balmy Lilac' ma według źródeł od dwudziestu pięciu do trzydziestu centymetrów. Wysokość odmian serii Bee-You źródła podają różnie: brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze - około czterdziestu pięciu centymetrów, katalog Związku Szkółkarzy Polskich - do pięćdziesięciu-siedemdziesięciu, a w niemieckiej ocenie odmian 'Bee Happy' miała sześćdziesiąt-osiemdziesiąt centymetrów. Ogród Mt. Cuba zauważył jednak, że wiele nowych, karłowych odmian kwitło w jego próbie krócej niż przeciętnie i rosło słabo, choć często lepiej znosiło mączniaka; 'Balmy Purple', odmiana macierzysta 'Balmy Lilac', kwitła tam mniej więcej o połowę krócej niż wysokie odmiany.
Czy pysznogłówkę odwiedzają pszczoły i trzmiele?
Tak. Polskie źródła opisują pysznogłówki jako rośliny miododajne, a w badaniu w kolekcji roślin miododajnych w Puławach pysznogłówkę ogrodową odwiedzały głównie trzmiele - ponad dwie trzecie wszystkich owadów. W Ameryce Północnej czerwone kwiaty pysznogłówki szkarłatnej zapylają głównie kolibry.
Pysznogłówka, monarda, bergamotka - czy to ta sama roślina?
Tak. Monarda to łacińska nazwa rodzaju pysznogłówka; upamiętnia Nicolása Monardesa, lekarza i botanika z Sewilli. Według polskiej Wikipedii pysznogłówka bywa nazywana bergamotką, bo jej zapach przypomina cierpki, cytrynowy aromat skórki bergamoty, a także melisą amerykańską. Ogród botaniczny w Missouri i uniwersytet NC State opisują jednak zapach roztartych liści pysznogłówki szkarłatnej jako miętowy. Po angielsku pysznogłówka to bee balm albo bergamot. Mieszańce ogrodowe polskie źródła nazywają zbiorczo pysznogłówką ogrodową, a pysznogłówkę szkarłatną - także dwoistą.
Czy pysznogłówka jest chroniona albo inwazyjna w Polsce?
Nie. W rozporządzeniu o ochronie gatunkowej roślin nie ma żadnego gatunku pysznogłówki i nie ma jej w bazie gatunków obcych Instytutu Ochrony Przyrody PAN. W Polsce pysznogłówki są spotykane w uprawie, a rekordy z Polski z opisem miejsca w międzynarodowej bazie GBIF pochodzą głównie z ogrodów i kolekcji.
Wybierz pysznogłówkę do swojego ogrodu - bylinę o postrzępionych główkach kwiatów w czerwieni, różu, fiolecie albo bieli, do słońca i lekkiego półcienia.
Zobacz pysznogłówki w sklepie →Przeczytaj też
Jak powstało to hasło
Tekst zredagowano z pomocą narzędzi AI wyłącznie na podstawie faktów ze źródeł wymienionych niżej, danych z zamówień naszego sklepu i informacji o naszej produkcji sadzonek w doniczkach. Nie prowadzimy obserwacji pysznogłówek w gruncie - to, co piszemy o roślinach w ogrodzie, pochodzi ze źródeł. Przypisy sprawdzono osobno, zdanie po zdaniu. Zdjęcia bez innego podpisu pochodzą z naszej szkółki.
Opracowanie: Wojciech Borowski
Wojciech i Magdalena Borowscy od 2013 roku prowadzą szkółkę Byliny Farm w Starym Łomie, w której uprawiają byliny i trawy ozdobne w doniczkach i wysyłają je do ogrodów w całej Polsce. W 2025 roku dołączył do nich Bartosz - kolejne pokolenie ogrodników w rodzinie. W katalogu dzielą się sprawdzoną wiedzą o roślinach z oferty szkółki i spoza niej, opartą na próbach odmian, danych hodowców i ogrodów botanicznych.
Źródła
- Royal Horticultural Society: RHS Plants - Monarda (przewodnik po rodzaju), M. didyma, 'Cambridge Scarlet', 'Beauty of Cobham', 'Schneewittchen', 'Huckleberry', M. didyma [Bee-True], [Bee-Happy] i [Bee-Bright] (Bee-You Series); „Chelsea chop”; lista RHS Award of Garden Merit (rośliny ozdobne).
- Missouri Botanical Garden, Plant Finder: Monarda didyma, Monarda fistulosa.
- M. Snowarski, atlas-roslin.pl: Monarda (pysznogłówka) i jej odmiany uprawne, Monarda didyma (pysznogłówka szkarłatna), M. citriodora, M. punctata; „Strefy mrozoodporności (USDA)”.
- Związek Szkółkarzy Polskich, e-katalog roślin: Monarda didyma, M. ×hybrida, M. citriodora, M. fistulosa subsp. menthifolia, 'Cambridge Scarlet', 'Beauty of Cobham', 'Schneewittchen', Bee-You Bee-Happy, Bee-You Bee-True, Bee-You Bee-Bright, Balmy Lilac.
- Wikipedia (pl) „Pysznogłówka”, „Pysznogłówka szkarłatna”; (en) „Monarda”, „Monarda didyma”, „Monarda fistulosa”, „Monarda punctata”; (de) „Indianernessel”.
- Royal Botanic Gardens, Kew: Plants of the World Online - Monarda L., M. didyma L.
- NC State Extension, Gardener Plant Toolbox: Monarda, Monarda didyma, Monarda fistulosa.
- Chicago Botanic Garden: R. G. Hawke, „Monarda and Powdery Mildew Resistance”, Plant Evaluation Notes 12 (1998); Plant Finder - Monarda 'Cambridge Scarlet'.
- Mt. Cuba Center: „Monarda (Bee Balm) for the Mid-Atlantic Region” - strona próby, karty taksonów i pełny raport.
- Arbeitskreis Staudensichtung (HS Weihenstephan-Triesdorf): Sichtung Monarda 2022 - 'Cambridge Scarlet', 'Beauty of Cobham', 'Schneewittchen', 'Mon0001BHA' (Bee Happy), 'Mon0005BTR' (Bee True), Bee-Free, 'Jacob Cline'.
- Iowa State University Extension, Yard and Garden: „Mildew Resistant Beebalms” (1999).
- University of Illinois Extension, The Garden Scoop: „Bee balm in the home landscape” (16.07.2022).
- Pacific Northwest Plant Disease Management Handbook (Oregon State University, Washington State University, University of Idaho): „Monarda sp. (Bee Balm)-Powdery Mildew”.
- Valleybrook International Ventures / Heritage Perennials (perennials.com): Monarda Bee-You Bee-Happy, Bee-You Bee-True, Monarda didyma Balmy Lilac; „About”.
- Google Patents: USPP29080 ('MON0001BHA'), USPP29079 ('MON0005BTR'), USPP26594 ('Balbalmac').
- W. M. Whitten, American Journal of Botany 68(3): 435-442 (1981) - streszczenie (Crossref, DOI 10.2307/2442781).
- Native Plant Trust, Go Botany: Monarda didyma (scarlet bee-balm).
- Mazza, Kiehn, Marshall, „Monarda: A source of geraniol, linalool, thymol and carvacrol-rich essential oils”, Purdue University, New Crops (1993).
- Fine Gardening: „Do You Dare to Try the Chelsea Chop?”.
- Gesellschaft der Staudenfreunde (GdS): karta Monarda didyma.
- M. Bożek, „Flower-pollinating insects of 32 species from Lamiaceae family”, Pszczelnicze Zeszyty Naukowe 44(2): 293-303 (2000).
- GBIF: występowania rodzaju Monarda w Polsce (zapytanie z 24.10.2026); iNaturalist - obserwacja 272724435.
- Instytut Ochrony Przyrody PAN, baza „Gatunki obce w Polsce” - wyszukiwanie „Monarda” (24.10.2026).
- Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. 2014 poz. 1409).
- Iowa State University Extension: „Overwintering Unplanted Trees, Shrubs and Perennials” (2025).
- Byliny Farm - cechy oferowanych odmian i zamówienia sklepu (także z Allegro).