Ostróżka (Delphinium)

Ostróżki mają dłoniaste, głęboko wcinane liście, zwykle z 3-7 ząbkowanymi, zaostrzonymi klapami⁹. Kwiaty zebrane są w grona; u ogrodowych ostróżek kwiatostany są wydłużone i od dołu rozgałęzione¹⁰, a u dzikiej ostróżki wyniosłej grono liczy 25-100 kwiatów, z mniejszymi gronami bocznymi wokół głównego⁴.

To, co wygląda na płatki, to w rzeczywistości pięć barwnych działek kielicha²⁹. Górna działka tworzy ostrogę, w której kryją się wypełnione nektarem ostrogi dwóch górnych płatków⁹. Prawdziwe płatki są drobne i tworzą w środku kwiatu „oczko”, nazywane też „pszczołą”², zwykle w kolorze kontrastującym z resztą kwiatu³. Są też odmiany o kwiatach półpełnych i pełnych¹⁰.

Ostróżki kwitną zwykle w czerwcu i lipcu³⁴, a część odmian jeszcze w sierpniu. Po przycięciu przekwitłych kwiatostanów mogą zakwitnąć ponownie późnym latem albo jesienią¹⁴ - jak ciąć, piszemy w części „Sadzenie, podpory i cięcie”.

Delfin, ostroga i niebieski barwnik

Nazwa łacińska pochodzi od greckiego słowa oznaczającego delfina - według jednych źródeł od kształtu pąków, według innych od kształtu kwiatu¹⁰⁴⁹. Angielska nazwa larkspur nawiązuje do ostrogi z tyłu kwiatu⁶. Od ostróżki wziął nazwę barwnik delfinidyna, odpowiedzialny za niebieską barwę kwiatów - po raz pierwszy znaleziono go właśnie w ostróżce, a prawdziwie niebieski barwnik jest w przyrodzie rzadki⁷.

Rodzaj liczy około 300 gatunków⁹⁶. Polska Wikipedia podaje około 500, ale razem z ostróżeczką, którą część botaników włącza do ostróżek⁹. Ostróżeczka (Consolida) to rośliny jednoroczne; od pozostałych ostróżek różni się m.in. jednym zrośniętym płatkiem zamiast czterech wolnych⁹.

Ostróżki ogrodowe

Ogrodowe ostróżki to mieszańce kilku wieloletnich gatunków, opisywane łącznie jako Delphinium ×cultorum⁹. Hodowlę rozwinęli od połowy XIX wieku m.in. Kelway i Lemoine, a na początku XX wieku angielska firma Blackmore & Langdon¹¹⁹. Źródła dzielą je na kilka grup:

• grupa Elatum - mieszańce pochodzące głównie od ostróżki wyniosłej, najwyższe, z kwiatostanami do 2 m⁹¹; odmiany nazwane rozmnaża się z sadzonek, bo z nasion nie powtarzają cech³;
• grupa Belladonna - mieszańce ostróżki wielkokwiatowej (D. grandiflorum) z ostróżką wyniosłą albo grupą Elatum, luźno rozgałęzione, do 1-1,2 m⁹¹;
• mieszańce Pacific (Pacific Giants) - wyhodował je w Kalifornii Frank Reinelt, czeski imigrant, który przybył do USA w 1925 roku; według Uniwersytetu Saskatchewan pierwsze wprowadził w latach 30. XX wieku⁶. Przypominają grupę Elatum, ale są mniejsze, do 1,8 m, i krótkowieczne¹; rozmnaża się je z nasion, więc odcień kwiatów może się nieco różnić między roślinami¹¹. Nazwy odmian, takie jak 'Galahad', 'Black Knight' czy 'Astolat', pochodzą z legend arturiańskich¹¹;
• seria Magic Fountains - przypomina Pacific, ale jest wyraźnie niższa i bardziej zwarta⁶; także rozmnażana z nasion¹;
• seria Highlander - odmiany o kwiatach całkowicie pełnych, do 58 płatków w kwiatku, wyhodowane w Glasgow przez Tony'ego Coakleya¹¹; rozmnaża się je in vitro¹¹⁸.

Ostróżki dziko rosnące w Polsce

W Polsce dziko rosną trzy gatunki ostróżek: wyniosła, tatrzańska i ostróżka Kotuli⁹. Ostróżka wyniosła (D. elatum) rośnie w Sudetach, Tatrach i Bieszczadach - w ziołoroślach, na obrzeżach lasu, nad potokami i na łąkach górskich; dorasta do 1,5 m i kwitnie w lipcu i sierpniu⁹. Jej kwiaty zapylają wyłącznie trzmiele z trąbką długą na co najmniej 19 mm⁹. Ostróżka tatrzańska (D. oxysepalum) to endemit Karpat Zachodnich - dziko rośnie tylko w Tatrach, Niżnych Tatrach, na Wielkim Choczu i w Małej Fatrze⁹, a Tatrzański Park Narodowy zalicza ją do najstarszych mieszkańców Tatr¹⁴. Ostróżka wschodniokarpacka (D. nacladense) - podgatunek ostróżki wyniosłej, czasem wyodrębniany jako osobny gatunek - ma w Polsce jedno stanowisko, na Krzemieniu w Bieszczadach⁹, i jest na polskiej czerwonej liście jako krytycznie zagrożona¹⁴. Żadna ostróżka nie figuruje na liście gatunków roślin chronionych z 2014 roku, ale większość stanowisk ostróżki wyniosłej leży w parkach narodowych i rezerwatach¹⁴.

Na niżu rośnie ostróżeczka polna - jednoroczny chwast zbóż, przydroży i ugorów, w polskiej florze archeofit; herbicydy mocno ją przetrzebiły⁹.

Wszystkie ostróżki potrzebują pełnego słońca - w cieniu kwitną słabo¹. Wysokim odmianom trzeba wybrać miejsce osłonięte od wiatru, najlepiej z tyłu rabaty¹. Najlepiej rosną w ziemi żyznej, próchnicznej, umiarkowanie wilgotnej i przepuszczalnej⁴; nie udają się w glebie źle zdrenowanej albo stale mokrej zimą¹. Dobrze znoszą gleby zasadowe⁴¹⁰.

Ostróżki lubią chłodne lato: w gorącym klimacie słabną i żyją krócej⁴, a polski katalog szkółkarski zaznacza, że słabo znoszą suszę i w upały trzeba je podlewać¹⁰. Świeżo posadzone podlewa się przez pierwsze lato tak, żeby ziemia była wilgotna, ale nie rozmokła, a wodę leje się u nasady, nie na liście¹⁴.

Co do nawożenia źródła się różnią: według RHS ostróżki posadzone w gruncie nie wymagają nawożenia¹, uniwersytety amerykańskie nazywają je żarłocznymi i radzą nawozić wczesną wiosną i ponownie później w sezonie⁷, a brytyjskie Delphinium Society zaleca jedną wiosenną dawkę nawozu wieloskładnikowego³. Wiosną RHS radzi rozłożyć wokół kęp 5-centymetrową warstwę ściółki z kompostu albo dobrze rozłożonego obornika¹.

Ostróżki najlepiej sadzić wiosną albo wczesnym latem. W innym terminie też można, jeśli zadbamy o podlewanie w czasie suszy¹. Szyjki korzeniowej nie zakopuje się, bo może zgnić⁷⁴; Chicago Botanic Garden przy odmianach Pacific ('Galahad', 'Black Knight') radzi sadzić je na lekkim wzniesieniu, żeby szyjka korzeniowa nie gniła⁸. W sklepie podajemy dla ostróżek około 5 roślin na m²; Delphinium Society sadzi rozsadę co ok. 60 cm³, a RHS zaznacza, że ostróżki rosną najlepiej, gdy nie są stłoczone przez inne rośliny¹. O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.

Podpory - wcześniej, niż się wydaje

Pędy kwiatostanowe ostróżek są puste w środku i kruche, a wiatr i deszcz zginają albo łamią ciężkie, obsypane kwiatami grona⁷. RHS radzi podpierać rośliny od 1,2 m wzwyż: wokół kępy wbić co najmniej trzy rozgałęzione gałązki albo postawić metalową podporę z siatką, zanim nowe przyrosty osiągną 30 cm¹. Delphinium Society stawia podpory, gdy rośliny mają mniej niż 60 cm: trzy tyczki długości ok. 120 cm, połączone sznurkiem w klatkę, w której pędy mogą się kołysać, i kolejne pierścienie sznurka w miarę wzrostu³. Ostrzega też przed ciasnym przywiązywaniem pojedynczych kwiatostanów do tyczek, bo to prowadzi do złamań³.

Wysokie ostróżki z grupy Pacific trzeba podpierać - na wietrze i w deszczu ich pędy łatwo się łamią⁴¹⁷. Niższa seria Magic Fountains zwykle obywa się bez podpór¹.

Przerzedzanie pędów

Na starszych kępach wiosną zostawia się 5-7 najsilniejszych pędów¹³, a na młodych roślinach Delphinium Society radzi zostawić tylko trzy - najsłabsze usuwa się, gdy mają 8-10 cm³. Dzięki temu nie powstaje wiele cienkich, wiotkich kwiatostanów³.

Cięcie po kwitnieniu

Po pierwszym kwitnieniu przekwitłe pędy ścina się nisko - przy ziemi albo do liści przyziemnych¹⁴¹⁰. Przycięta, dokarmiona i podlewana ostróżka zwykle zakwita ponownie jesienią, choć słabiej - kwiatostany drugiego rzutu są mniejsze i mniej gęste¹⁷. Seria Magic Fountains wyraźnie powtarza kwitnienie po usuwaniu przekwitłych kwiatostanów⁶. Brytyjskie Delphinium Society, zajmujące się wysokimi ostróżkami z grupy Elatum, radzi inaczej: ściąć tylko główny kwiatostan tuż pod najniższymi kwiatami. Rozwiną się wtedy kwiatostany boczne i kwitnienie potrwa dłużej, a łodygi ścina się dopiero jesienią³.

Ile lat żyje ostróżka

Ostróżki bywają krótkowieczne: według uniwersytetów amerykańskich większość żyje w ogrodzie 2-3 lata⁷, według Uniwersytetu Saskatchewan zwykle 3-4 lata⁶. Mieszańce Pacific RHS radzi uprawiać jak rośliny jedno- lub dwuletnie¹, a brytyjska szkółka ocenia ich realną trwałość na 3-5 lat¹¹. Niemiecka szkółka Sarastro pisze, że w klimacie kontynentalnym najtrwalsze są grupy Elatum i Belladonna¹⁷. Starsze kępy RHS radzi wykopać i podzielić wczesną wiosną co 2-5 lat¹, a polski katalog szkółkarski - odmładzać co 2-3 lata¹⁰.

Polska leży w strefach mrozoodporności od 6a do 8a¹². Odmiany z naszej oferty mają według kart strefę 3 albo 4, co zgadza się z danymi hodowców i ogrodów botanicznych: Missouri Botanical Garden podaje dla mieszańców Pacific strefy 3-7⁴, firma nasienna Benary dla serii Magic Fountains strefy 3b-7b, a Proven Winners dla serii Highlander 3a-7b¹¹. RHS ocenia je ostrożniej: mieszańce Pacific, 'Galahad' i Magic Fountains mają ocenę H5, czyli odporność do -15...-10°C¹. Strefa to jednak średnia z wielolecia, a nie rekord¹². Według polskiej Wikipedii większość odmian jest w Polsce całkowicie odporna na mróz⁹.

Zimą bardziej niż mrozu trzeba się obawiać mokrej ziemi: RHS pisze, że ostróżki są zimotrwałe nawet w surowe zimy, o ile rosną w przepuszczalnej glebie i na słońcu¹, a według Missouri Botanical Garden zgnilizna szyjki korzeniowej rozwinie się nieuchronnie w glebie źle zdrenowanej albo przy zbyt głębokim posadzeniu⁴. Jesienią, po pierwszych przymrozkach, można ściąć zamierające liście¹.

Pierwsza zima po posadzeniu z doniczki

Rośliny w pojemnikach są bardziej wrażliwe na mróz, a korzenie w zimnym, mokrym podłożu łatwiej gniją¹. Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie¹³ - jeśli nie zdążysz posadzić ostróżki przed zimą, wkop doniczkę w ziemię.

Ślimaki

RHS uznaje ostróżki za rośliny raczej bezproblemowe, ale wiosną ślimaki potrafią zjeść młode przyrosty - to je trzeba zwalczać w pierwszej kolejności¹. Niemiecka szkółka Sarastro pisze, że to najczęstsza przyczyna niepowodzeń: ślimaki zjadają wyrastające pędy już na przedwiośniu¹⁷. Delphinium Society radzi rozsypać wokół pędów świeżo posadzonej rośliny gruboziarnisty piasek³.

Mączniak i plamy na liściach

Mączniak prawdziwy daje białe, mączyste plamy na liściach i często jest silniejszy, gdy roślina jest w stresie - rośnie w cieniu albo w bardzo suchej ziemi¹; rośliny w pełnym słońcu lepiej mu się opierają⁴. W próbie RHS w Wisley był najpoważniejszym problemem, a najbardziej podatne okazały się D. grandiflorum i grupa Belladonna². Brązowoczarne, czasem błyszczące plamy to czarna plamistość - choroba bakteryjna, której sprzyja mokre lato¹. Według RHS nie ma na nią fungicydów: porażone liście usuwa się od razu, nie na kompost; choroba nie zabija rośliny, ale ją osłabia¹.

Gnicie, wiatr i szkodniki

Zgnilizna szyjki korzeniowej rozwija się w ziemi źle zdrenowanej i przy zbyt głębokim posadzeniu⁴, a Chicago Botanic Garden zauważa, że 'Black Knight' jest na nią podatna w upalną, wilgotną pogodę⁸. Puste łodygi łatwo łamie silny wiatr, a grad tuż przed kwitnieniem może zniszczyć kwiatostany⁶ - stąd podpory i osłonięte miejsce. Na ostróżkach żerują też mszyce i miniarki¹, a gąsienice błyszczki pieniężnicy zjadają wierzchołki i liście; zimują w pustych łodygach, dlatego Uniwersytet Saskatchewan radzi ścinać pędy jesienią⁶.

Ostróżka jest trująca

Wszystkie części ostróżek są trujące, a kontakt z liśćmi może podrażniać skórę - RHS radzi nosić rękawice przy cięciu i pracy z roślinami¹. Ostróżki zawierają alkaloidy diterpenowe, wśród których typowa jest metylolikakonityna⁹, a NC State ocenia ich toksyczność jako wysoką⁵. Są trujące także dla psów, kotów i koni, a dzikie ostróżki są w zachodnich stanach USA ważną przyczyną zatruć bydła na pastwiskach¹⁵. Brytyjskie zrzeszenie branży ogrodniczej HTA zalicza ostróżki do roślin szkodliwych po zjedzeniu i radzi sadzić je tam, gdzie nie mają do nich dostępu małe dzieci i zwierzęta¹⁵. Polskie źródła piszą czasem, że lekko trująca jest cała roślina oprócz kwiatów¹⁰⁹, ale NC State wymienia wśród trujących części także kwiaty⁵ - bezpieczniej traktować jako trującą całą roślinę.

Ostróżki a trzmiele

Owady zapylające, zwłaszcza trzmiele, chętnie odwiedzają ostróżki o kwiatach pojedynczych¹. Nektar ukryty jest głęboko w ostrogach i sięgają do niego tylko trzmiele z odpowiednio długim języczkiem; pszczoły często przegryzają ostrogi z boku i wykradają nektar¹⁶. W kwiatach pełnych dostęp do nektaru utrudniają pręciki przekształcone w płatki¹⁶ - u 'Bolero' z serii Highlander wszystkie pręciki i słupki przekształciły się w płatkowate twory¹¹. Według źródeł z Ameryki Północnej jelenie i króliki rzadko zgryzają ostróżki⁴⁶. Ostróżki są też dobrym kwiatem ciętym - w wazonie trzymają się ok. 6-8 dni⁷.