Orlik (Aquilegia)

Okwiat orlika tworzy pięć barwnych działek kielicha, które wyglądają jak płatki, i pięć prawdziwych płatków: każdy ma blaszkę skierowaną do przodu i wypełnioną nektarem ostrogę skierowaną do tyłu⁵. Miodnik leży w końcu ostrogi, a pręcików jest wiele⁴. Pięć ostróg w jednym kwiecie wyróżnia orlika - ostróżka, fiołek czy niecierpek mają po jednej⁶. Liście są jedno- do trzykrotnie trójdzielnie złożone, z klapowanymi lub wcinanymi listkami⁴. Owoc składa się z mieszków z czarnymi nasionami⁴.

Gatunki różnią się kształtem kwiatu. Orlik pospolity ma kwiaty zwisające, zwykle niebieskie lub fioletowe, z haczykowato zagiętymi ostrogami długości 14-22 mm⁴. Orlik błękitny ma kwiaty wzniesione i proste, smukłe ostrogi długości 28-72 mm⁴, a najdłuższe ostrogi - do 180 mm - ma A. longissima z Teksasu, Arizony i północnego Meksyku⁵. Z orlika pospolitego wyhodowano też orliki pełne; do grupy Stellata, opisanej już w 1629 roku, należą odmiany o gwiaździstych, pełnych kwiatach ze spiczastymi płatkami, m.in. odmiany z grupy Barlow⁵, które według RHS nie mają ostróg¹.

Kiedy kwitnie

RHS podaje kwitnienie późną wiosną i wczesnym latem, w maju i czerwcu¹; polski katalog szkółkarski dla orlika pospolitego - od maja do lipca¹². Orliki pomagają zapełnić lukę w kwitnieniu między wczesnowiosennymi roślinami cebulowymi a bylinami letnimi³.

Skąd nazwa

Missouri Botanical Garden wywodzi nazwę rodzaju od łacińskiego słowa „orzeł” - pięć ostróg kwiatu ma przypominać szpon². Według innej wykładni nazwa pochodzi od „zbierania wody”, czyli od nektaru gromadzącego się w ostrogach⁵. Angielskie „columbine” pochodzi od łacińskiego columba, czyli gołąb⁵. Polska nazwa „orlik” jest poświadczona już w XVI wieku w zielnikach Siennika i Urzędowicza¹⁸, a w staropolskich spisach roślin orlik występował też jako „byliczka” - od podobieństwa wyglądu i liści - i „ptaszki” - od kształtu kwiatu¹⁸.

Gatunki orlików dzielą się mniej więcej po równo między Amerykę Północną, Azję i Europę⁵. Nawet odległe gatunki często swobodnie się ze sobą krzyżują, a w Ameryce Północnej znanych jest wiele naturalnych mieszańców⁴.

Gatunki w ogrodach

• orlik pospolity (A. vulgaris) - gatunek europejski⁴; w Polsce rośnie w widnych zaroślach, na brzegach lasów, zrębach i polanach, najchętniej na glebach zasadowych¹³. W Ameryce Północnej, uprawiany jako roślina ozdobna, sporadycznie dziczeje⁴;
• orlik błękitny (A. caerulea) - z Gór Skalistych, gdzie rośnie na wysokości 1800-3600 m¹²; od 1899 roku jest kwiatem stanowym Kolorado²²;
• orlik kanadyjski (A. canadensis) - ze wschodu Ameryki Północnej, o zwisających kwiatach z czerwonymi działkami i ostrogami⁴;
• orlik złocisty (A. chrysantha) - o kwiatach w całości żółtych i ostrogach długości 42-65 mm, z wilgotnych kanionów na południowym zachodzie USA i w północno-zachodnim Meksyku⁴;
• orlik wachlarzowaty (A. flabellata) - z Japonii i Korei, zwarty, z sinymi, wachlarzowatymi listkami².

Mieszańce ogrodowe

Współczesne mieszańce ogrodowe wyhodowano głównie z gatunków północnoamerykańskich, a od orlika błękitnego przeniesiono do nich cechę kwiatów skierowanych w górę; jednymi z pierwszych były mieszańce McKana z lat 30. XX wieku⁵. Atlas roślin dzieli mieszańce na długoostrogowe, pochodzące od gatunków amerykańskich, i krótkoostrogowe, wywodzące się od orlika pospolitego¹³. Hodowcy nowych, zwartych serii z naszej oferty opisują je jako mieszańce: Earlybird jako Aquilegia ×hybrida, a Spring Magic jako Aquilegia hybrida F1¹¹.

Odmiana 'Nora Barlow' nosi imię Nory Barlow, botaniczki i genetyczki, wnuczki Karola Darwina; pojawiła się w jej ogrodzie w Cambridgeshire na początku lat 80. XX wieku, a do uprawy wprowadził ją Alan Bloom⁵.

Orlik pospolity w Polsce

Orlik pospolity jest chroniony od 1957 roku - do 2014 roku ściśle, a od 2014 roku częściowo⁵. Zakazy rozporządzenia dotyczą dziko rosnących roślin; wobec roślin chronionego gatunku, które nie rosną dziko, obowiązuje zakaz umyślnego wprowadzania ich do środowiska przyrodniczego¹⁶. Dzikim stanowiskom szkodzi zrywanie roślin oraz ich wykopywanie i przesadzanie do ogródków, a ogrodowe mieszańce mogą się krzyżować z dzikim orlikiem¹⁵. Orlik należał do roślin tradycyjnych przedogródków wiejskich²⁰, a w 1967 roku Poczta Polska wydała znaczek z orlikiem pospolitym w serii „Rośliny chronione”⁵.

RHS zaleca sadzenie orlików w słońcu lub półcieniu, w żyznej, wilgotnej, ale przepuszczalnej glebie - ani za mokrej, ani za suchej¹. Wiele źródeł zaleca jednak półcień: Uniwersytet Stanowy Iowa pisze, że w pełnym słońcu orlik rośnie tylko przy dużej ilości wody, a jego kwiaty są wtedy bledsze i krócej trwają⁹; polski katalog szkółkarski - że w półcieniu orliki kwitną dłużej¹². Ogród botaniczny w Zabrzu pisze o orliku mieszańcowym, że nie lubi pełnego słońca¹⁴.

Orliki nie znoszą mokrych, źle zdrenowanych gleb³ - ciężka lub podmokła ziemia przyspiesza ich zamieranie¹¹, a w źle zdrenowanej glebie grozi zgnilizna szyjki korzeniowej⁹. Mt. Cuba Center ostrzega z kolei, że na zbyt żyznej glebie orlik kanadyjski wyrasta słabszy i żyje jeszcze krócej¹⁰. Według atlasu roślin odmiany bliskie orlikowi pospolitemu wolą glebę zasadową lub obojętną, a odmiany pochodne od orlika błękitnego - lekko kwaśną¹³.

O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.

Sadzenie i nawożenie

Orliki z pojemników można sadzić przez cały rok, ale według RHS w większości regionów najlepiej przyjmują się posadzone wiosną; sadzi się je w odstępie około 30 cm od innych orlików¹. RHS uważa, że w ogrodzie nie wymagają nawożenia, chyba że gleba jest uboga¹, a Uniwersytet Stanowy Iowa zaleca nawóz wiosną⁹ - źródła różnią się w tej sprawie.

Cięcie

RHS radzi przycinać orliki po kwitnieniu - zatrzymuje to samosiew i odświeża liście; można ściąć całą roślinę, a w suchą pogodę ją podlać, żeby szybciej wypuściła nowe liście¹. Missouri Botanical Garden pisze, że usunięcie pędów kwiatowych po kwitnieniu może dać dodatkowe kwiaty, a liście orlika pospolitego zwykle marnieją do połowy lata i wtedy ścina się je przy ziemi². Jesienią RHS radzi usunąć żółknące stare liście i zostawić rozetę młodszych¹.

Krótkowieczność i samosiew

Orliki żyją krótko, ale źródła podają różnie: RHS - jeden lub dwa sezony¹, NC State - 2-3 lata³, Colorado State University - 3-5 lat, przy czym nadmiar nasion może to skrócić⁹; według atlasu roślin orlik pospolity zaczyna zamierać po 4 latach¹³. Orliki same się wysiewają, a siewki sprawiają wrażenie, że roślina żyje dłużej⁵. Ponieważ różne orliki łatwo się krzyżują, siewki raczej nie będą takie same jak rośliny mateczne¹ - mieszańce nie powtarzają cech z nasion³.

Rozmnażanie

Polski katalog szkółkarski uznaje wysiew nasion za jedyny praktyczny sposób rozmnażania orlików¹². Podział bywa kłopotliwy: ogród botaniczny w Zabrzu pisze o orliku mieszańcowym, że jest dość trudny¹⁴, RHS - że 'Nora Barlow' po podziale długo się regeneruje¹, a według szkółki Walters Gardens starsze rośliny nie lubią naruszania¹¹. RHS radzi wysiewać świeże nasiona wiosną lub wczesnym latem; jeśli po kilku miesiącach nie wzejdą, pomaga okres chłodu i wilgoci w lodówce, a rośliny zakwitają w następnym roku, czasem dopiero po dwóch latach¹. Do zakwitnienia orliki potrzebują okresu chłodu: Walters Gardens podaje 6-9 tygodni poniżej ok. 4°C, a hodowca serii Earlybird - tylko 4 tygodnie w 10-13°C¹¹.

Według analizy danych z lat 1976-2011 z Polski zniknęła najsurowsza strefa mrozoodporności 5b¹³. Missouri Botanical Garden podaje dla orlika pospolitego strefy 3-8, dla błękitnego 3-10, dla kanadyjskiego 3-8, a dla wachlarzowatego 3-9²; atlas roślin przypisuje orlikowi pospolitemu i mieszańcowemu strefę 4, a błękitnemu 3¹³. Polski katalog szkółkarski pisze, że orliki są wystarczająco odporne na mróz w całym kraju i nie wymagają osłon zimowych¹².

RHS daje najwyższą ocenę mrozoodporności, H7, odmianom z grupy Barlow, 'Blue Star' i serii Spring Magic, a tylko H5 - orlikowi błękitnemu, 'Crimson Star' i serii Winky¹. Ściółka położona na zamarzniętą glebę chroni rośliny przed wysadzaniem przez mróz⁵.

Gdy nie zdążysz posadzić przed zimą

Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić orlika przed zimą, wkop doniczkę w ziemię⁹.

Miniarki

Kręte, jasne korytarze w liściach to ślady larw muchówek minujących; w Wielkiej Brytanii pospolita, zwłaszcza w ogrodach, jest Phytomyza minuscula, a pokrewna P. aquilegiae robi duże plamy²³. Miniarki szpecą liście, ale nie zabijają rośliny; jeśli szkody przeszkadzają, po kwitnieniu można przyciąć liście do podstawy - wyrośnie nowa, świeża kępa⁹. Zaminowane liście warto zrywać wcześnie, zanim larwy się przepoczwarczą⁹. Słabiej atakowane bywają orlik kanadyjski i wachlarzowaty⁹.

Larwy rośliniarki

Bladozielone, gąsienicowate larwy rośliniarki Pristiphora rufipes, długie do 1 cm, żerują gromadnie od maja i potrafią całkowicie ogołocić roślinę z liści, ale rośliny zwykle się odnawiają; RHS radzi przeglądać orliki od maja i zbierać larwy ręcznie¹. Polski katalog szkółkarski zaleca po takim żerze niskie ścięcie części nadziemnych - nowe liście szybko odrastają¹².

Mączniak rzekomy orlika

To nowa choroba wywoływana przez Peronospora aquilegiicola; w Wielkiej Brytanii ogrodnicy zgłaszają ją od 2013 roku¹. Na liściach pojawiają się kanciaste żółte lub fioletowe plamy, liście zwijają się i brązowieją, a w wilgotną pogodę roślina może zamrzeć¹. Według RHS nie ma odmian odpornych; chore rośliny trzeba szybko usunąć, nie kompostować ich i nie sadzić orlików w tym miejscu przez co najmniej rok¹. W 2020 roku chorobę po raz pierwszy potwierdzono w Niemczech - w ogrodzie, w którym objawy widziano już rok wcześniej; było to pierwsze stwierdzenie w Europie kontynentalnej, a patogen może się przenosić z zakażonymi nasionami i roślinami do sadzenia¹⁷. Baza EPPO nie ma wpisu dla Polski¹⁷.

Inne kłopoty

NC State wymienia przy mieszańcach orlika także mszyce, mączniaka prawdziwego i plamistości liści³. Serię Winky dystrybutor opisuje jako tolerancyjną na mączniaka¹¹.

Toksyczność

Cała roślina orlika pospolitego jest lekko trująca⁵. Uniwersytet Kalifornijski zalicza orliki do roślin o niewielkiej toksyczności, po których zjedzeniu mogą wystąpić łagodne dolegliwości¹⁹. Na amerykańskiej liście Rutgers orlik jest „rzadko poważnie uszkadzany” przez jelenie¹⁹.

Orliki a owady

Orliki euroazjatyckie zapylają głównie muchówki, pszczoły i trzmiele, a północnoamerykańskie - pszczoły, trzmiele, zawisaki i kolibry⁵. Badacze z Lublina obserwowali na orliku pospolitym głównie trzmiele, najczęściej trzmiela ziemnego⁸. Ostrogi wydłużały się w ewolucji, gdy orliki przechodziły do zapylaczy o coraz dłuższym aparacie gębowym⁷; w kwiatach o długich ostrogach pszczoły zwykle nie sięgają nektaru⁷, a trzmiele o krótkim języczku potrafią przegryzać ostrogi⁶. Pełne kwiaty bez ostróg, jak w grupie Barlow, są w dużej mierze bezużyteczne dla pszczół i motyli²¹.