Bodziszek (Geranium)

RHS opisuje bodziszki jako rośliny o zaokrąglonych, zwykle dłoniasto klapowanych lub podzielonych liściach i zaokrąglonych, pięciopłatkowych kwiatach w luźnych kwiatostanach¹. Kwiaty są białe, różowe, purpurowe lub niebieskie, często z wyraźnym żyłkowaniem⁷. Kwiat ma pięć bardzo do siebie podobnych płatków, więc jest promienisty - u pelargonii dwa górne płatki różnią się od trzech dolnych⁷. Owocem jest rozłupnia, która rozpada się na pięć jednonasiennych rozłupek z ością, dzięki której roślina sama rozsiewa nasiona⁸; u bodziszka leśnego nasiona lecą do 3 m⁷. Bodziszki bylinowe mają zwykle 30-50 cm wysokości¹.

Kwitnienie

Według ogrodu botanicznego w Cambridge bodziszki kwitną głównie od kwietnia do lipca, a większość jest najładniejsza na początku czerwca¹¹. Uniwersytet Stanowy Iowa pisze, że większość gatunków i odmian kwitnie 2-4 tygodnie¹⁴, a Chicago Botanic Garden - że bodziszki nie należą do najobficiej kwitnących bylin; ciągłe kwitnienie od wiosny do jesieni daje dopiero kilka odmian posadzonych razem⁴. Wyjątkiem jest 'Rozanne': jej kwiaty są płonne i nie zawiązują nasion, więc roślina kwitnie bez przerwy, choć nie zawsze obficie⁵.

Liście jesienią i zimą

W próbie Chicago Botanic Garden większość odmian bodziszka kantabryjskiego i korzeniastego miała wyjątkowo ładne jesienne przebarwienia - czerwone, burgundowe i pomarańczowe - a większość odmian bodziszka czerwonego przebarwiała się przeciętnie lub słabo⁴. Według RHS liście większości bodziszków jesienią zamierają; półzimozielone są m.in. bodziszek korzeniasty i 'Biokovo'¹. Liście bodziszka korzeniastego po roztarciu silnie pachną².

Skąd nazwa

Łacińska nazwa pochodzi od greckiego géranos, czyli żuraw - owoc niektórych gatunków przypomina głowę i dziób żurawia⁷; stąd angielskie „cranesbill”⁴ i niemieckie „Storchschnabel”, czyli bociani dziób⁷. Polska nazwa „bodziszek” pojawia się w Herbarzu Siennika z XVI wieku, a jej ówczesne synonimy to m.in. „bociani nos”, „bocianie noski” i „żorawie nosy”¹⁷. Aleksander Brückner ostrożnie łączył ją z czasownikiem „bóść”¹⁷.

Rodzina bodziszkowatych liczy około 800 gatunków, m.in. w rodzajach bodziszek, pelargonia i iglica; w Polsce rosną dziko tylko bodziszki i iglice⁸. Linneusz zaliczał pelargonie i bodziszki do jednego rodzaju, a w 1789 roku rozdzielił je Charles L'Héritier⁷. Bodziszki uprawia się jako rośliny ozdobne co najmniej od XVI wieku⁷.

Gatunki w ogrodach

• bodziszek korzeniasty (G. macrorrhizum) - ma grube korzenie i kłącza, półzimozielone liście, które po roztarciu silnie pachną²; dziko rośnie w Alpach, Apeninach, Karpatach i na Bałkanach⁸;
• bodziszek kantabryjski (G. ×cantabrigiense) - płonny mieszaniec bodziszka korzeniastego z dalmatyńskim, uzyskany w 1974 roku w Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Cambridge; nazwa pochodzi od łacińskiej nazwy Cambridge²;
• bodziszek czerwony, czyli krwisty (G. sanguineum) - rośnie dziko w Europie i zachodniej Azji, w Polsce na całym niżu; ma grube kłącze, a kwiaty o średnicy 2,5-4 cm wyrastają pojedynczo⁸;
• bodziszek himalajski (G. himalayense) - z łąk alpejskich i subalpejskich zachodnich Himalajów i Azji Środkowej⁷; według RHS tworzy kłączową matę, a kwiaty o średnicy 4-6 cm pojawiają się latem, często drugi raz jesienią¹;
• bodziszek łąkowy (G. pratense) - rodzimy w Polsce, rośnie na wilgotnych i średnio wilgotnych łąkach⁸; w ogrodzie dorasta do 60-90 cm²;
• bodziszek wspaniały (G. ×magnificum) - płonny mieszaniec bodziszka iberyjskiego z wielkopłatkowym; w 1871 roku uprawiano go już w ogrodzie botanicznym w Genewie⁷;
• bodziszek Renarda (G. renardii) - z Kaukazu, gdzie często rośnie na skalnych urwiskach²;
• bodziszek popielaty (G. cinereum) - z Pirenejów; nazwa nawiązuje do szarozielonych liści⁷;
• bodziszek żałobny (G. phaeum) - według RHS szczególnie dobry do wilgotnego cienia¹;
• 'Rozanne' - mieszaniec bodziszka himalajskiego z G. wallichianum 'Buxton's Variety', który wyrósł w 1989 roku jako siewka w ogrodzie Donalda i Rozanne Watererów w Somerset¹³; w 2013 roku została Rośliną Stulecia wystawy RHS Chelsea¹³, a w 2008 roku w USA Byliną Roku¹².

Bodziszki w Polsce

Do rodzimej flory Polski należą m.in. bodziszek cuchnący, żałobny, czerwony, błotny, łąkowy i leśny; kilka gatunków to obce rośliny zadomowione, np. bodziszek syberyjski⁹. Bodziszek łąkowy jest u nas średnio pospolity na całym niżu, częściej na południu; rośnie na łąkach, przy drogach i w rowach i kwitnie od czerwca do września⁸. Pospolity bodziszek cuchnący to roślina jednoroczna lub dwuletnia, której polska nazwa gatunkowa pochodzi od nieprzyjemnego zapachu⁸. Bodziszek żałobny ma w Polsce północną granicę zasięgu⁸, a bodziszek leśny figuruje na czerwonej liście jako gatunek bliski zagrożenia⁹. Żaden bodziszek nie jest w Polsce objęty ochroną gatunkową¹⁸. Bodziszek syberyjski, notowany od 1840 roku, zwiększa liczebność lub zasięg¹⁹, ale wnika tylko do siedlisk antropogenicznych⁹. Bodziszek korzeniasty nie jest u nas rodzimy - jest uprawiany i rzadko dziczeje⁹.

Bodziszki bylinowe rosną w większości gleb ogrodowych, byle zimą nie stała w nich woda¹; stale mokra gleba grozi gniciem korzeni, a ostre letnie słońce może powodować więdnięcie miękkich liści i skracać kwitnienie¹. Chicago Botanic Garden pisze, że większość gatunków rośnie od pełnego słońca do lekkiego cienia na glebach wilgotnych i przepuszczalnych, a wiele woli słońce rano i cień po południu, zwłaszcza w gorącym klimacie; w gęstym cieniu mogą kwitnąć słabiej i mieć wyciągnięty pokrój⁴. Najlepsza dla większości jest gleba żyzna i wilgotna - ani zbyt mokra, ani zbyt sucha⁵.

RHS dobiera gatunki do miejsca: na słoneczne rabaty poleca m.in. bodziszek łąkowy, himalajski i Renarda, do miejsc ocienionych - żałobny, korzeniasty i leśny, a do skalniaków i pojemników - m.in. bodziszek popielaty, który woli bardzo przepuszczalne podłoże w pełnym słońcu¹.

Suchy cień pod drzewami

Bodziszek korzeniasty to według RHS jedna z nielicznych roślin, które znoszą suchy cień¹; suszę znosi dzięki grubym kłączom². W niemieckiej ocenie odmian bylin bodziszki czerwone, Renarda, korzeniaste i kantabryjskie dobrze znosiły krótkotrwałą suszę i konkurencję korzeni drzew i krzewów, a kłopoty pojawiały się na glebach wilgotnych, zatrzymujących wodę - bodziszki korzeniaste i kantabryjskie często okazywały się tam podatne na choroby grzybowe⁶. Nie dotyczy to wszystkich bodziszków: 'Rozanne' według opisu patentowego nie rośnie dobrze w suchym cieniu¹³, a polski katalog szkółkarski pisze, że susze i upały osłabiają jej kwitnienie¹⁰. Bodziszek leśny nie znosi suszy¹⁰, a łąkowy najlepiej rośnie w wilgotnej, żyznej glebie i nie lubi upalnych, parnych lat².

O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.

Sadzenie

Bodziszki z pojemników można sadzić w dowolnym terminie, jeśli gleba nie jest podmokła, ale najszybciej przyjmują się sadzone wiosną; na glebach ciężkich najlepiej sadzić wczesną wiosną, bo posadzone jesienią mogą przez zimę zgnić¹. Nowe rośliny podlewa się przez pierwszą wiosnę i lato, aż się ukorzenią - w suszy lepiej raz, a porządnie¹. Nie należy ich sadzić za głęboko, bo grozi to gniciem szyjki korzeniowej¹⁴. Polski katalog szkółkarski podaje dla bodziszka korzeniastego 8-10 roślin na m²¹⁰. 'Rozanne' potrzebuje dużo miejsca: Missouri Botanical Garden podaje do około 60 cm szerokości², a w próbie Chicago Botanic Garden roślina o wysokości około 50 cm rozrosła się na około 150 cm szerokości⁵.

Cięcie po kwitnieniu

RHS radzi u większości bodziszków rabatowych kwitnących latem ściąć roślinę do ziemi po przekwitnięciu, zwykle w czerwcu lub lipcu - pobudza to wyrastanie świeżych liści, a może też ponowne kwitnienie; w suchą pogodę ścięte kępy trzeba podlać¹. W próbie Chicago Botanic Garden ścięcie starych pędów do nowych liści przyziemnych poprawiało wygląd i zdrowie roślin w ciągu 2-3 tygodni⁴. Richard Hawke, który prowadził te próby, w podsumowaniu piętnastu lat obserwacji pisze, że większość bodziszków trzeba po kwitnieniu ciąć, a obywają się bez tego m.in. bodziszki korzeniaste, kantabryjskie, czerwone i 'Rozanne'⁵.

Bodziszek wspaniały kwitnie bardzo obficie, ale krótko¹ i niezależnie od cięcia nie powtarza kwitnienia; jego pędy łatwo się pokładają, zwłaszcza przy silnym wietrze i ulewach², więc najlepiej go podeprzeć, a po ścięciu szybko wypuszcza nowe liście¹. Wysokie pędy bodziszka łąkowego też mogą wymagać podpór². Przy 'Rozanne' RHS radzi usuwać przekwitłe pędy i ścinać stare liście¹, a Missouri Botanical Garden - przyciąć roślinę, jeśli w upale przerwie kwitnienie².

Nawożenie, chwasty i dzielenie

Na większości gleb ogrodowych nawożenie bodziszków na ogół nie jest potrzebne, a rabaty utrzymuje się wolne od chwastów, np. pod 5-centymetrową warstwą ściółki z kompostu¹. Chicago Botanic Garden uznaje bodziszki kantabryjskie, korzeniaste, oksfordzkie i czerwone za wyjątkowe rośliny okrywowe, które szybko się zwierają i zagłuszają konkurencję - choć w samej próbie rośliny i tak ściółkowano⁴. 'Biokovo' ma dłuższe rozłogi i nie tworzy tak gęstego kobierca², a bodziszek czerwony osiąga pełne zwarcie dopiero po kilku latach⁹.

Bodziszki są na ogół długowieczne; odmiany kępiaste dobrze jest co kilka lat podzielić dla odmłodzenia, a silny bodziszek korzeniasty dzieli się co jakiś czas jesienią lub wiosną, żeby nie zajmował za dużo miejsca¹. 'Rozanne' rzadko wymaga dzielenia¹². W próbie Chicago Botanic Garden obficie wysiewał się tylko bodziszek łąkowy, uznany za potencjalnie chwastowaty - najlepiej ścinać go po kwitnieniu⁴. Niemiecka ocena odmian zwróciła uwagę na silny samosiew bodziszka czerwonego 'Max Frei', przez który trudno utrzymać czystość odmiany⁶.

Według analizy danych z lat 1976-2011 z Polski zniknęła najsurowsza strefa mrozoodporności 5b; większość kraju leży w strefach 6 i 7⁹. Strefa to średnia z najniższych temperatur z wielu lat, a nie rekord mrozu - w strefie granicznej ostra zima może roślinę uszkodzić lub zabić raz na kilka-kilkanaście lat⁹.

Missouri Botanical Garden podaje strefy 5-8 dla 'Biokovo', 'Karminy', 'Rozanne', 'Philippe Vapelle' i odmiany bodziszka wspaniałego 'Rosemoor', 4-8 dla 'St. Ola', bodziszka korzeniastego i łąkowego, a 3-9 dla bodziszka czerwonego². RHS daje najwyższą ocenę mrozoodporności, H7, m.in. 'Rozanne', bodziszkowi wspaniałemu, korzeniastemu i czerwonemu, H6 - 'Biokovo', 'Karminie' i 'St Ola', a H5 - 'Baby Blue' i 'Ballerinie'¹. W próbie Chicago Botanic Garden bodziszki zimowały w strefie 5b bez okrycia, a zimą ginęły lub były uszkadzane tylko rośliny osłabione już w poprzednim sezonie⁴.

Gdy nie zdążysz posadzić przed zimą

Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić bodziszka przed zimą, wkop doniczkę w ziemię¹⁴. Polski katalog szkółkarski pisze, że 'Rozanne' uprawiana w pojemnikach wymaga zabezpieczenia przed mrozem¹⁰.

RHS pisze, że bodziszki bylinowe są na ogół odporne i bezproblemowe; w suchych warunkach mogą chorować na mączniaka, a w pojemnikach bywają uszkadzane przez opuchlaka¹. Uniwersytet Stanowy Iowa dodaje, że mają mało chorób i szkodników¹⁴.

Choroby

W sześcioletniej próbie Chicago Botanic Garden mączniak prawdziwy był rzadkim problemem małej grupy roślin w pełnym słońcu - przez trzy lata chorował na niego bodziszek łąkowy⁴. Plamistości liści zwykle obejmowały najwyżej 25% liści, ale u bodziszka Renarda i jego mieszańców, w tym 'Philippe Vapelle', nawet 50%⁴. Missouri Botanical Garden przy wielu odmianach z naszej oferty wymienia pewną podatność na plamistości liści i rdze².

Szkodniki

Larwy błonkówki Ametastegia carpini żerują na liściach bodziszków w maju i we wrześniu i zostawiają w nich dziury; według RHS szpecą liście, ale zwykle nie wpływają na wzrost i kwitnienie¹. Karty RHS wymieniają też opuchlaka, tasznika oraz ślimaki¹.

Jelenie, króliki i zwierzęta domowe

Na amerykańskiej liście Rutgers, która ocenia rośliny według odporności na zgryzanie przez jelenie, bodziszek korzeniasty jest „rzadko poważnie uszkadzany”, a czerwony i kantabryjski - „czasem poważnie uszkadzane”¹⁶. W próbie Chicago Botanic Garden króliki na stanowisku zacienionym najbardziej uszkadzały słabo rosnące odmiany bodziszka żałobnego⁴. Ostrzeżenie amerykańskiej bazy ASPCA o roślinie „Geranium”, toksycznej dla psów, kotów i koni, dotyczy pelargonii; osobnego wpisu dla bodziszków w tej bazie nie ma¹⁶. RHS oznacza 'Baby Blue' jako szkodliwy po zjedzeniu, także dla zwierząt domowych¹.

Bodziszki a owady

Wszystkie taksony z naszej oferty, które sprawdziliśmy w RHS, mają oznaczenie „Plants for Pollinators”¹. W pięcioletnim brytyjskim badaniu 111 odmian roślin ogrodowych 'Rozanne' była jedną z trzech najczęściej odwiedzanych przez owady i najatrakcyjniejszą dla pszczół samotnic¹⁵. Choć jest płonna, wytwarza nektar¹⁵. Badaczki z Lublina wykazały, że bodziszek korzeniasty i żałobny wydzielają nektar przez cały okres kwitnienia kwiatu¹⁵. Wydajność miodową bodziszka łąkowego oszacowano na około 50 kg z hektara²⁰. Dziki bodziszek czerwony zapylają błonkówki i muchówki⁸, a NC State pisze, że jego kwiaty odwiedzają pszczoły i motyle³.