Macierzanka (Thymus)

RHS opisuje macierzanki jako zimozielone byliny o drewniejącej nasadzie, krzewy lub półkrzewy z drobnymi, aromatycznymi liśćmi. Ich drobne kwiaty są dwuwargowe i rurkowate - purpurowe, różowe lub białe¹. Zebrane w okółki tworzą gęste główki lub kłosy, a kielich ma w gardzieli pierścień białych włosków⁴. U macierzanki piaskowej kwiaty są dwupostaciowe: jedne rośliny mają mniejsze kwiaty z długą szyjką słupka, inne - większe, z dłuższymi pręcikami⁴.

Macierzanki płożące tworzą kobierce wysokości ok. 5 cm¹¹⁰, a dzięki ukorzeniającym się pędom kępa rozrasta się z czasem na 30-45 cm szerokości². Macierzanka cytrynowa jest krzaczasta i ma 10-30 cm wysokości¹⁰. Pachnie korzennie lub cytrynowo, a jej olejek eteryczny zawiera do 60% geraniolu⁴.

Kiedy kwitnie

RHS podaje dla rodzaju kwitnienie późną wiosną lub latem¹. Polski katalog szkółkarski podaje dla macierzanki wczesnej i jej odmian czerwiec, a dla cytrynowej lipiec i sierpień¹⁰. Według atlasu roślin macierzanka piaskowa kwitnie w czerwcu i lipcu, czasem do września¹¹.

Skąd nazwa

Nazwa rodzaju pochodzi od greckiego thymos - tak w starożytnej Grecji nazywano jakiś gatunek macierzanki albo cząbru²; dalsze pochodzenie słowa jest niepewne⁴. Polska nazwa „macierzanka” to dawna „macierza duszka”, a podobną nazwę mają Czesi¹³. W zielnikach Marcina z Urzędowa i Syreniusza występuje jako „macierza duszka” i „macierzaduszka”, a łacińska nazwa o tym samym znaczeniu - matris animula, „duszyczka matki” - jest znana już z VI wieku z Sewilli¹⁴. Epitet serpyllum pochodzi od łacińskiego serpere, czyli „pełzać”, i pasuje do płożących się pędów¹⁴, a praecox znaczy po łacinie „bardzo wczesny”³.

Gatunki w ogrodach

• macierzanka piaskowa (T. serpyllum) - w Polsce pospolita na całym niżu, w widnych borach sosnowych i na murawach napiaskowych; tworzy gęste darnie, a jej płożące pędy się ukorzeniają⁴;
• macierzanka wczesna (T. praecox) - rośnie dziko tylko w Europie, w Polsce wyłącznie w Ojcowskim Parku Narodowym, w murawach na skałach wapiennych; uprawia się ją na skalniakach i jako roślinę okrywową⁴;
• macierzanka zwyczajna (T. pulegioides) - rozpowszechniona niemal w całej Polsce, na ubogich łąkach, przydrożach i skarpach; od piaskowej odróżnia ją ostro czterokanciasta łodyga, owłosiona tylko na kantach⁴;
• macierzanka cytrynowa (T. ×citriodorus) - krzaczasta, o cytrynowym zapachu, uprawiana co najmniej od 1596 roku⁴; często podawana jako mieszaniec macierzanki zwyczajnej z tymiankiem, choć według badań DNA może to być osobny gatunek²⁵;
• tymianek właściwy (T. vulgaris) - półkrzew wysokości 20-30 cm z zachodniej części basenu Morza Śródziemnego, w chłodniejszym klimacie uprawiany jako roślina jednoroczna lub krótkowieczna⁴;
• macierzanka wełnista (T. pseudolanuginosus) - bardzo niski kobierzec owłosionych liści⁴, który według Missouri Botanical Garden nie zawsze pewnie zimuje w strefie 5².

Zamieszanie z nazwami

Nazwy macierzanek ogrodowych są od dawna pogmatwane⁴. Porządkuje je Margaret Easter, od 2007 roku międzynarodowy rejestrator odmian rodzaju Thymus⁵. Badanie DNA z 1999 roku pokazało, że kilka brytyjskich złocistolistnych macierzanek o cytrynowym zapachu, m.in. 'Aureus', należy do macierzanki zwyczajnej - do cytrynowej zaliczono je zapewne tylko z powodu zapachu⁵; RHS prowadzi tę odmianę jako T. pulegioides 'Aureus'¹. Te same odmiany płożące krążą raz jako T. praecox, raz jako T. serpyllum¹¹. Atlas roślin nazywa to „niejakim problemem” i zauważa, że w naturze macierzanka wczesna rośnie na wapieniach, a piaskowa na zwykle kwaśnych piaskach¹¹.

Macierzanka w Polsce

Dziko rosnąca macierzanka wczesna jest w Polsce gatunkiem krytycznie zagrożonym¹¹ i od 2014 roku objętym ochroną ścisłą¹². Zakazy niszczenia, zrywania, pozyskiwania czy zbywania dotyczą roślin dziko rosnących; wobec roślin z uprawy rozporządzenie zakazuje tylko umyślnego wprowadzania ich do środowiska przyrodniczego¹². Na macierzankach pasożytuje rzadka zaraza macierzankowa, objęta ochroną częściową⁴.

Macierzanka należała do roślin święconych - w okresie Bożego Ciała, gdy wito z niej wianki, i w dniu Matki Boskiej Zielnej¹⁴¹⁵. Wchodziła też do wieńca ślubnego i ozdób korowaja¹⁵. W tradycji była przede wszystkim rośliną zielarską, a w kuchni ludowej używano jej rzadko, okazjonalnie jako przyprawy¹⁶.

Według RHS wszystkie macierzanki potrzebują ciepłego, słonecznego miejsca i przepuszczalnej, lekkiej gleby. Gdy gleba jest ciężka albo zimą długo mokra, lepiej sadzić je w pojemniku lub na podwyższonej grządce¹. Najlepiej rosną na luźnych, piaszczystych, żwirowych lub kamienistych, ubogich glebach z bardzo dobrym odpływem wody²; polski katalog szkółkarski pisze, że macierzanka wczesna najładniej wygląda w silnym słońcu na glebie prawie jałowej¹⁰. Zbyt żyzna gleba często daje bujny wzrost kosztem trwałości rośliny, dlatego nawozi się oszczędnie albo wcale⁶.

Macierzanki znoszą suszę i rzadko trzeba je podlewać, poza świeżo posadzonymi¹, a częste podlewanie, np. automatycznym zraszaczem, potrafi je zabić⁷.

Odczyn gleby

Źródła różnią się co do odczynu: RHS podaje glebę obojętną do zasadowej¹, NC State dla macierzanki wczesnej - kwaśną, obojętną lub zasadową³, a atlas roślin pisze, że macierzanka piaskowa woli lekko kwaśną¹¹.

Sąsiedzi

RHS radzi pilnować, żeby macierzanek nie zagłuszyli silniejsi sąsiedzi ani nie przykryły opadłe liście¹ - słabo konkurują z innymi roślinami⁸.

O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.

Sadzenie

RHS radzi sadzić kupione macierzanki od połowy wiosny do wczesnego lata, w rozstawie 20-30 cm, na tej samej głębokości co w doniczce¹. Polski katalog szkółkarski zaleca 16 roślin na m² dla macierzanki piaskowej i cytrynowej i 16-25 dla macierzanki wczesnej, sadzonej w grupach po 10-20 sztuk¹⁰.

Cięcie

Płożącym macierzankom zwykle wystarczy bardzo lekkie przycięcie po kwitnieniu, żeby usunąć przekwitłe kwiatostany; krzaczaste przycina się lekko w połowie lub pod koniec wiosny i zaraz po kwitnieniu¹. Mocne cięcie w stare drewno jest ryzykowne, bo pędy mogą nie odbić¹.

Drewnienie i odnawianie

Z wiekiem macierzanki drewnieją, a środek kępy przerzedza się lub pustoszeje; Iowa State radzi wtedy przyciąć je wiosną albo co kilka lat wymienić na nowe⁶. Uniwersytet Arkansas pisze, że macierzanka wczesna rośnie szybko przez pierwsze dwa lata, a po 3-4 latach środek kępy zaczyna zamierać - wtedy roślinę dzieli się późną zimą i odnawia młodymi fragmentami⁷. Missouri Botanical Garden radzi dzielić kępy mocno zdrewniałe², a szkółka Walters Gardens przeciwnie - pisze, że do zdrowia roślina podziału nie potrzebuje¹⁹.

Rozmnażanie

Macierzanki rozmnaża się z sadzonek zielnych wiosną lub wczesnym latem i półzdrewniałych latem, z odkładów - niskie pędy często ukorzeniają się same na obrzeżach kępy - oraz przez podział wiosną lub jesienią, dobry zwłaszcza dla odmian płożących¹. Z nasion odmian zwykle nie wyrastają rośliny identyczne z mateczną, dlatego odmiany rozmnaża się wegetatywnie¹.

Między płytami i zamiast trawnika

RHS poleca macierzankę płożącą do szczelin w nawierzchni¹, a odmianę 'Coccineus' - nawet na podjazdy, bo znosi codzienne lekkie deptanie¹. Większość źródeł pisze jednak tylko o deptaniu lekkim¹⁷¹⁸⁸, NC State dla macierzanki wczesnej - o umiarkowanym³, a Iowa State, że regularnego deptania macierzanka nie znosi⁶. Uniwersytet Arkansas radzi nawet obniżać podłoże pod macierzanką na ścieżkach⁷. Na bardzo przepuszczalnych glebach i tam, gdzie mało pada albo nie da się podlewać, RHS uważa, że trawnik z macierzanki może się sprawdzić lepiej niż rumiankowy¹. University of Minnesota przestał polecać macierzankę płożącą do kwitnących „pszczelich trawników”⁹.

Według analizy danych z lat 1976-2011 z Polski zniknęła najsurowsza strefa mrozoodporności 5b¹¹. Macierzance piaskowej i wczesnej polskie źródła przypisują strefę 4 lub 5¹⁰¹¹. Macierzanka cytrynowa jest mniej odporna: polski katalog szkółkarski daje jej strefę 7a i pisze, że wymaga lekkiego okrycia na zimę, bo czasem wymarza¹⁰. RHS ocenia większość macierzanek na H5, czyli jako zimujące w Wielkiej Brytanii przy mrozach od -10 do -15°C; białej T. serpyllum var. albus karta rośliny daje H4, ale na liście nagród AGM ma ona H5¹.

Wilgoć zimą

Macierzanki nie znoszą wilgoci, zwłaszcza zimą, bo gniją wtedy korzenie¹. W rejonach z dużymi opadami i w szczególnie mokre zimy RHS radzi osłaniać macierzanki w gruncie kloszem. Poleca też ściółkę z grysu lub żwiru wokół roślin, zwłaszcza płożących - unosi ona pędy i liście znad wilgotnej ziemi i chroni je przed gniciem¹. Mokra gleba obniża też mrozoodporność³. Iowa State pisze, że płożące formy często zimują lepiej niż wzniesione⁶.

Zimozielone są tylko w łagodne zimy². Po ostrej zimie macierzanka może wyglądać na brązową i martwą, choć liście bywają tylko przesuszone. Wtedy warto zdrapać korę z kilku pędów - jeśli pod spodem są zielone, z cięciem trzeba poczekać, aż ruszą nowe przyrosty³. Srebrzyste i cytrynowe macierzanki chroni przed wysuszającym zimowym wiatrem kilka gałązek iglaków³.

Gdy nie zdążysz posadzić przed zimą

Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić macierzanki przed zimą, wkop doniczkę w ziemię⁶.

Gnicie korzeni

Macierzanki są podatne na zgniliznę korzeni, zwłaszcza w wilgotnej, źle przepuszczalnej glebie; poza tym Missouri Botanical Garden nie notuje poważnych chorób ani szkodników², a karty RHS opisują macierzanki jako zwykle wolne od szkodników i chorób¹.

Szkodniki

W gorące, suche lata mogą się pojawić przędziorki²³. Młode pędy zjadają ślimaki, a liście uszkadzają skoczki i chrząszcz Chrysolina americana, zwykle bez poważnych szkód¹.

Zwierzęta

Aromatyczne liście nie smakują większości zwierząt¹; na amerykańskiej liście Rutgers macierzanki są „rzadko uszkadzane” przez jelenie²². ASPCA uznaje tymianek pospolity (T. vulgaris) za nietoksyczny dla psów, kotów i koni; osobnych wpisów dla macierzanek płożących i cytrynowej nie ma²².

Macierzanka a owady

Według RHS drobne kwiaty macierzanek są bogate w nektar¹. Izba Rolnicza Nadrenii Północnej-Westfalii ocenia macierzankę piaskową jako dobrą roślinę pożytkową, z bogatym pożytkiem nektarowym i umiarkowanym pyłkowym, a niemiecka baza NaturaDB notuje na niej 41 gatunków dzikich pszczół²⁰. Wydajność miodową macierzanki piaskowej pismo pszczelarskie „Pasieka” podaje na 50-150 kg z hektara²¹. Gąsienice modraszka ariona, motyla chronionego w Polsce, żerują na kwiatach macierzanki piaskowej i zwyczajnej⁴.