Żurawka (Heuchera)

Żurawki tworzą przyziemną rozetę długoogonkowych liści o dłoniasto, w różnym stopniu klapowanej i karbowanej blaszce⁷⁸, zwykle zimozielonych, często z purpurowym albo srebrzystym nalotem⁸. Nad kępą wyrastają wiotkie pędy z wiechowatymi kwiatostanami, które liczą od 100 do 1000 kwiatów⁷. Kwiaty są drobne, dzwonkowate, o pięciu płatkach - białe, różowe, czerwone, czasem zielonkawe⁸.

Barwa liści zmienia się w ciągu roku. Chicago Botanic Garden wyróżnia dwie fazy: młode liście wiosną i dojrzałe w środku lata - u części odmian burgundowe i miedziane liście wiosenne latem przechodzą w brąz i oliwkową zieleń². Według niemieckiej oceny odmian bylin rośliny mają zwykle najbogatszą barwę na początku sezonu, później liście nieco jaśnieją albo zielenieją, a późną jesienią u niektórych, zwłaszcza pomarańczowoczerwonych odmian, barwa wraca po raz drugi⁴.

Dla liści czy dla kwiatów?

Od lat 80. XX wieku, gdy w Karolinie Północnej znaleziono naturalną siewkę o ciemnych liściach ze srebrnym rysunkiem, żurawki uprawia się bardziej dla liści niż dla kwiatów³. Chicago Botanic Garden pisze jednak, że żurawki ceni się albo za kwiaty, albo za liście: odmiany barwnolistne mają zwykle białawe kwiaty, a zielonolistne - barwne². Taka jest żurawka krwista 'Leuchtkäfer' z naszej oferty: w doświadczeniu Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, w którym porównano cztery żurawki, zakwitała najwcześniej - w pierwszej połowie maja - i kwitła najobficiej¹³.

Skąd nazwa

Rodzaj opisał Linneusz w 1753 roku⁷ i nazwał na cześć Johanna Heinricha von Heuchera (1677-1747), lekarza i botanika z uniwersytetu w Wittenberdze⁵. Heucher był od 1713 roku lekarzem przybocznym Augusta II Mocnego, króla Polski i elektora Saksonii⁸. Angielskie nazwy żurawek to coral bells („koralowe dzwonki”) i alumroot⁸ - ta druga od ściągających, bogatych w garbniki korzeni, które można było stosować podobnie jak ałun⁹.

Żurawka to rodzaj ze skalnicowatych. Flora of North America podaje około 37 gatunków⁷, polska Wikipedia - ponad 50⁸; prawie wszystkie rosną dziko w Ameryce Północnej z Meksykiem, a jeden na rosyjskim Dalekim Wschodzie⁸. W naturze żurawki rosną głównie w szczelinach skał i na stromych, przepuszczalnych zboczach⁹, w wilgotnych lasach, na zboczach gór i klifach nadmorskich⁸.

Od gatunków do setek odmian

Wiele mieszańców ogrodowych wywodzi się od żurawki amerykańskiej, drobnokwiatowej i krwistej², a nowsze - także od żurawki owłosionej (H. villosa); według Mt. Cuba Center to ona i żurawka amerykańska dały nowoczesnym mieszańcom mrozoodporność, wigor i ważne składniki barwy³. Żurawka drobnokwiatowa wniosła pofalowane, purpurowobrązowe liście, amerykańska - srebrny rysunek i tolerancję cienia, a owłosiona - dobrą tolerancję upału i parnego, wilgotnego powietrza⁹.

Żurawkę amerykańską sprowadzono do ogrodów europejskich już w XVII wieku⁹. Pierwszym wielkim przełomem wśród żurawek o purpurowych liściach była 'Palace Purple', którą Brian Halliwell wybrał w 1980 roku z siewek w Królewskim Ogrodzie Botanicznym w Kew⁹; w 1991 roku została Byliną Roku w USA¹¹. Za najpłodniejszego współczesnego hodowcę uchodzi Dan Heims z amerykańskiej szkółki Terra Nova - według Plant Delights robi do 10 000 krzyżówek rocznie, a do 2009 roku hodowcy wprowadzili ponad 200 odmian żurawek i żuraweczek⁹. Niemiecka ocena odmian zauważa, że niemal wszystkie nowe odmiany rozmnaża się in vitro i znikają z rynku, gdy laboratorium przestaje je produkować⁴.

Żuraweczka

Żuraweczka (×Heucherella) to mieszaniec międzyrodzajowy żurawki z tiarellą⁸. Pierwszy uzyskał we Francji Emile Lemoine w 1912 roku⁸. Żuraweczki są sterylne, więc rozmnaża się je tylko wegetatywnie⁸. Od żurawek mają jaskrawe barwy liści, a od tiarelli - ciemny rysunek i wcinany kształt blaszki; najładniej wybarwiają się w chłodnych porach roku, wiosną i jesienią⁸. Tiarella rozrasta się rozłogami, ale u żuraweczek ta cecha jest złagodzona⁹.

Żurawki w Polsce

Żurawki nie mają przedstawicieli w dzikiej florze Polski - u nas to byliny ogrodowe¹². Kolekcję żurawek założyła w 2000 roku w Będzinie Gabriela Sąkol, a w 2012 roku zatwierdzono ją jako Kolekcję Narodową rodzaju Heuchera; według opisu liczy ponad tysiąc okazów i jest największą żywą kolekcją gatunków żurawek w Europie¹⁴; dziś Polskie Towarzystwo Dendrologiczne przypisuje ją Miejskiemu Ogrodowi Botanicznemu w Zabrzu¹⁴. Są też polskie odmiany, np. 'Alesia' Jerzego Foszczki, w handlu od 2009 roku¹².

Według RHS większość żurawek najlepiej rośnie w półcieniu albo w rozproszonym świetle; odmiany o ciemnych liściach często znoszą więcej słońca, które może nawet pogłębić ich barwę, a jasnolistne łatwo płowieją i się przypalają¹. Niemiecka ocena odmian bylin - spośród cytowanych prób prowadzona w klimacie najbliższym polskiemu - zaleca purpurowolistnym wręcz stanowisko słoneczne, bo w cieniu prawie wszystkie ciemnolistne formy zielenieją; żółtolistne wymagają osłony przed bezpośrednim słońcem, a ochrowe nie powinny stać w słońcu przez cały dzień - dobrze im po wschodniej lub północnej stronie budynku⁴. Hodowca Terra Nova podaje, że najlepszą barwę liści i kwitnienie żurawki dają przy 4-6 godzinach bezpośredniego słońca dziennie, z dala od palącego słońca po południu¹⁰.

W późniejszych próbach Chicago Botanic Garden wiele żurawek dobrze rosło na słońcu - tym lepiej, im ciemniejszy liść - a liście żółte i brzoskwiniowe się przypalały albo brzydko przebarwiały². W badaniu Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu 25 odmian sadzono na słońcu na piasku słabogliniastym: 'Midnight Rose' z naszej oferty okryła glebę w całości już w drugim roku, a jasnolistne 'Amber Waves', 'Creme Brule' i 'Southern Comfort' zasychały i zamarły¹³. W pełnym słońcu kluczowa jest stała wilgotność ziemi⁵. W upalnym, wilgotnym klimacie środkowoatlantyckich stanów USA lepiej sprawdza się cień - w próbie Mt. Cuba Center w Delaware na pełnym słońcu przeżyły wszystkie odmiany poza żółtozielonymi, ale wszystkie wyglądały lepiej w cieniu³. Żurawka owłosiona lepiej niż większość żurawek znosi upalne, wilgotne lato⁵, a ona i odmiany od niej pochodzące radzą sobie nawet w suchym cieniu pod drzewami i krzewami⁴.

Żurawki potrzebują gleby przepuszczalnej, która nie pozostaje długo rozmokła - wilgoć prowadzi do gnicia; na podmokłym terenie lepiej sadzić je w pojemnikach albo na podwyższonych rabatach¹. Lubią ziemię z dużą ilością materii organicznej, nie lubią ciężkiej gliny⁶. Po ukorzenieniu wiele żurawek dobrze znosi suchy cień, choć nie ziemię przesuszoną na wiór przez kilka miesięcy¹. Żurawki w rabacie zwykle nie wymagają nawożenia¹, a hodowca ostrzega, że nadmiar nawozu może je zabić¹⁰.

Żurawkę sadzi się na tej samej wysokości co w doniczce albo nieco wyżej - zakopana szyjka korzeniowa, czyli środek rozety, gnije¹. W sklepie podajemy dla żurawek od 5 do 9 roślin na m², zależnie od odmiany; hodowca Terra Nova zaleca rozstawę 30-60 cm¹⁰. Posadzone żurawki podlewa się regularnie przez pierwszy sezon, a ukorzenione - tylko w czasie długiej suszy, nie mocząc liści¹. Co wiosnę RHS radzi rozłożyć wokół roślin grubą warstwę ściółki z kompostu, z odstępem od szyjki¹. O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.

Kępa wychodzi z ziemi

Żurawki mają płytkie korzenie, a ich zdrewniałe szyjki z wiekiem wystają ponad ziemię; starsze rośliny mogą wtedy zimą wyjść z ziemi, przeschnąć i zginąć². Świeżo posadzone wysadza mróz często już w pierwszą zimę - pomaga gruba ściółka po pierwszym silnym przymrozku¹⁶. RHS radzi co wiosnę sprawdzić rośliny i w razie potrzeby posadzić je ponownie tak, by szyjka leżała tuż na powierzchni¹. George Coombs z Mt. Cuba Center przy odmładzaniu sadzi żurawki głębiej: zostawia nad ziemią 2,5-5 cm wierzchołka, a zdrewniałą część zakopuje³.

Dzielenie i trwałość

Z wiekiem żurawki wyciągają się i drewnieją, dają mniej liści i kwiatów, dlatego RHS radzi dzielić je co 3-4 lata, późną wiosną: z obrzeża kępy odrywa się kilka małych, silnych części z korzeniami i 2-3 pędami, a stary zdrewniały środek wyrzuca¹. Chicago Botanic Garden nazywa żurawki raczej krótkowiecznymi²; w jego pięcioletniej próbie 21 z 64 odmian i gatunków żyło najwyżej dwa lata².

Kwiaty i stare liście

Po przekwitnieniu RHS radzi ściąć pędy kwiatowe u nasady¹; w próbie w Chicago rośliny osłabione kwitnieniem wracały do formy po przekwitnięciu albo po usunięciu kwiatostanów². Zaschniętych liści nie sprząta się przed wiosną, bo chronią szyjkę i dają schronienie owadom¹; hodowca radzi nie przycinać żurawek jesienią, a poszarpane liście usuwać wczesną wiosną¹⁰.

W donicach

Żurawki dobrze rosną w dużych pojemnikach¹. Podłoże w doniczce szybko wysycha, ale zimą nie może być rozmokłe - na zimę pojemniki najlepiej przenieść w osłonięte miejsce, z dala od ulewnego deszczu, a rośliny rosnące długo w pojemnikach zasilać wiosną i latem nawozem płynnym¹. Hodowca Terra Nova pozwala zimować żurawki w pojemnikach dopiero od strefy 6b; w chłodniejszym klimacie radzi wczesną jesienią przesadzić je do gruntu¹⁰. W doniczkach szczególnie groźny jest opuchlak¹ - piszemy o nim w części „Problemy”.

Polska leży w strefach mrozoodporności od 6a do 8a¹⁵. Odmiany z naszej oferty mają według kart strefę 4, a 'Black Forest Cake' 5; hodowcy podają dla większości z nich strefy 4-9, dla serii Northern Exposure 3-10, a dla 'Fire Alarm' 5-9¹⁰¹¹. W próbie Chicago Botanic Garden w strefie 5b, bez okrywania na zimę, mrozoodporność nie była problemem². Strefa to jednak średnia z wielolecia, a nie rekord¹⁵.

Czy liście przetrwają zimę, zależy od zimy. RHS pisze, że większość żurawek jest zimozielona, zwłaszcza w łagodniejszych rejonach, a w zimnych część liści zamiera i wiosną wyrastają nowe; kto chce ozdoby zimą, powinien wybierać odmiany pewnie zimozielone, a omijać opisane jako półzimozielone¹. Hodowca Terra Nova dodaje, że w chłodniejszych strefach przy braku śniegu liście wysusza zimowy wiatr¹⁰. Katalog Związku Szkółkarzy Polskich opisuje 'Lime Marmalade' i żuraweczki z naszej oferty jako półzimozielone¹².

Bardziej niż mrozu trzeba się obawiać mokrej ziemi: rozmokła gleba, zwłaszcza zimą, zabija więcej żurawek niż niska temperatura, dlatego nie sadzi się ich tam, gdzie zgarnia się śnieg¹⁰. RHS uważa, że żurawki nie wymagają ochrony na zimę¹, a polski katalog szkółkarski przy 'Leuchtkäfer' i 'Fire Alarm' radzi w bezśnieżne zimy okryć stroiszem rośliny rosnące w słońcu¹².

Pierwsza zima po posadzeniu z doniczki

Żurawki posadzone jesienią często wysadza mróz w pierwszą zimę - gruba ściółka po pierwszym silnym przymrozku łagodzi wahania temperatury¹⁶. Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić żurawki przed zimą, wkop doniczkę w ziemię¹⁶.

Opuchlak

Według hodowcy Terra Nova żurawki mają niewiele szkodników, ale jednego groźnego wroga - opuchlaka truskawkowca¹⁰. Białe, beznogie larwy wygięte w literę C¹ uszkadzają korzenie i szyjkę korzeniową¹⁷; najpoważniej uszkadzają rośliny w doniczkach i pojemnikach, a najwięcej roślin ginie od września do marca, gdy larwy dorastają¹. Typowy objaw to rozeta, która wiosną „odpada”, bo od spodu wyjadły ją larwy¹⁰. Dorosłe chrząszcze latem wygryzają nieregularne zatoki na brzegach liści¹ - widać je zwykle na zielonolistnych żurawkach, a na ciemnolistnych nie¹⁷. Larwy zwalcza się nicieniami owadobójczymi: RHS radzi podać je w sierpniu albo na początku września, gdy podłoże jest dość ciepłe¹, a polski portal szkółkarski podaje terminy od połowy kwietnia do końca maja i od połowy sierpnia do końca września, przy czym za skuteczniejszy uważa zabieg późnym latem albo wczesną jesienią¹⁷.

Rdza żurawki

Rdzę wywołuje grzyb Puccinia heucherae; w Wielkiej Brytanii stwierdzono ją pierwszy raz w 2004 roku¹. Na wierzchu liścia pojawiają się brązowe plamki, a od spodu pomarańczowobrązowe brodawki; najgorzej jest w mokre lata, a grzyb zimuje na porażonych liściach¹. Odmiany różnią się podatnością¹ - według hodowcy Terra Nova najbardziej podatne wydają się żółtolistne, a rdza nie zabija rośliny, choć ją szpeci¹⁰. RHS radzi przy zakupie oglądać liście, nowe rośliny trzymać 3-4 tygodnie z dala od innych żurawek, jesienią usuwać stare, zamierające liście i podlewać rano¹. W Polsce kolekcjonerka żurawek obserwowała rdzę w niewielkich ogniskach, tylko na żurawce krwistej, i choroba nie powodowała zamierania roślin¹⁴.

Gnicie i przypalanie

W próbie Chicago Botanic Garden główną przyczyną zamierania żurawek była zgnilizna łodyg wywoływana przez grzyb Sclerotinia; wiele porażonych odmian miało w rodowodzie żurawkę krwistą, która wymaga doskonałego drenażu². W próbie Mt. Cuba Center najwięcej chorób powodowała mokra gleba³. Przypalanie liści zdarza się często u odmian złotych i jasnolistnych w pełnym słońcu¹; brązowe, chrupkie brzegi liści to znak, że roślina ma za dużo słońca¹⁰. Mączniak atakuje według hodowcy zwykle tylko odmiany żurawki krwistej¹⁰.

Zwierzęta, pszczoły i bukiety

Żurawek zwykle nie nękają ślimaki¹. Garbniki w liściach są niesmaczne dla jeleni i królików⁶, ale w próbie w Chicago króliki często zgryzały pędy kwiatowe². Amerykańska baza zatruć zwierząt ASPCA podaje, że żurawka krwista nie jest toksyczna dla psów, kotów ani koni¹⁸; osobnych danych dla mieszańców ogrodowych nie podaje. Drobne kwiaty chętnie odwiedzają pszczoły¹. Kwiatostany nadają się do wazonu: w badaniach University of Massachusetts ścięte wcześnie, z pożywką, stały do 16 dni¹⁸, a hodowca Terra Nova pisze, że liście z długim ogonkiem mogą przetrwać w wazonie nawet dwa lata¹⁰.