Czyściec (Stachys)
Czyściec wełnisty i wielkokwiatowy: liście, kwitnienie, stanowisko, cięcie, zimowanie i odmiany
Czyściec (Stachys) to rodzaj roślin z rodziny jasnotowatych; baza Kew przyjmuje w nim trzysta siedemdziesiąt trzy gatunki6. Nazwa pochodzi od greckiego słowa stachys, czyli kłos, i nawiązuje do kwiatostanu, który często ma postać kłosa7. W naszej ofercie są bardzo różne czyśćce - wełnisty i wielkokwiatowy - i to o nich jest głównie to hasło. Czyściec wełnisty (Stachys byzantina) to według RHS zimozielona bylina tworząca kobierce, o grubych, miękkich liściach, gęsto i biało owłosionych1. Jego kwiaty są według Missouri Botanical Garden mało efektowne i wielu ogrodników usuwa pędy kwiatowe, żeby wzmocnić efekt okrywowy2. RHS poleca mu pełne słońce i przepuszczalną glebę i pisze, że po ukorzenieniu dość dobrze znosi suszę1, ale jego owłosione liście mogą zatrzymywać wilgoć i gnić8. Czyściec wielkokwiatowy 'Superba' to bylina kwiatowa: według RHS wzniesiona, do 60 cm, z gęstymi kłosami ciemnoróżowopurpurowych kwiatów latem i wczesną jesienią, do słońca lub półcienia1. Baza Kew, RHS i e-katalog ZSP zaliczają ten gatunek do rodzaju Betonica (bukwica), a polska lista krajowa - do czyśćca6154; piszemy o tym w części „Gatunki, nazwy i pochodzenie”.
Jak wygląda i kiedy kwitnie
Czyściec wełnisty to według RHS zimozielona bylina tworząca kobierce, o grubych, miękkich, podłużnie eliptycznych liściach; liście i łodygi są gęsto, biało owłosione1. Liście odziomkowe mają do 10 cm i tworzą rozety, a wzniesione pędy kwiatowe dorastają do 50 cm1. Polska Wikipedia pisze, że gęsty, biało-szary kutner pokrywa grube liście, które utrzymują się przez całą zimę7. Roślina rozrasta się płożącymi pędami, które ukorzeniają się na ziemi2; według BOKU krótkimi rozłogami tworzy z czasem bardzo gęste płaty11.
Kwiaty czyśćca wełnistego
Według niemieckiej Wikipedii kwiaty czyśćca wełnistego, po 15-20 w skupieniach ułożonych jedno nad drugim w kłos, mają ok. 1,2 cm długości i są jedwabiście wełniste7. Polska Wikipedia opisuje kwiaty jako małe, purpurowo-fioletowe, do 2 cm długości, zebrane w kłos7, a poradnik RHS - jako drobne, różowe, na szarych pędach wysokich na 30-50 cm1. Kwiaty są dekoracyjne jedynie w pierwszej fazie kwitnienia7, a Missouri Botanical Garden nazywa je mało efektownymi2 - o tym, kiedy i jak obcinać pędy kwiatowe, piszemy w części „Sadzenie, cięcie i podział”.
Czyściec wielkokwiatowy
Czyściec wielkokwiatowy to według angielskiej Wikipedii wzniesiona bylina do 60 cm wysokości i 30 cm szerokości, o karbowanych, sercowatych liściach, kwitnąca różowopurpurowymi kwiatami z kapturkiem7; niemiecka Wikipedia pisze, że jego kwiaty mają słodkawy zapach7. 'Superba' to według RHS wzniesiona bylina o regularnie ząbkowanych, podłużnych liściach i ciemnoróżowopurpurowych kwiatach z kapturkiem, długich na 3,5 cm, w gęstych kłosach1. E-katalog ZSP opisuje jej kwiaty jako purpuroworóżowe, do 3 cm, po 10-15 w skupieniach5, a atlas roślin - jako większe niż u gatunku, purpuroworóżowe4. O tym, jak 'Superba' się rozrasta, piszemy w części „Rozrastanie, choroby, toksyczność i owady”.
Jak wysoki rośnie
Wysokość czyśćca wełnistego źródła podają różnie, bo nad kobiercem liści wyrastają wyższe pędy kwiatowe: według Missouri Botanical Garden liście tworzą matę wysoką na 10-15 cm, a pędy kwiatowe wznoszą się na 25-38 cm2. Atlas roślin podaje 25-40 cm wysokości i 30-60 cm szerokości4, a e-katalog ZSP do 40 cm5. Według RHS pędy kwiatowe mają do 50 cm, roślina rozrasta się na 0,5-1 m i osiąga pełne rozmiary po 2-5 latach1, a BBC Gardeners' World pisze nawet o pędach do 1 m12.
Dla 'Superba' e-katalog ZSP podaje 30-50 cm5, atlas roślin 40 cm (dla gatunku (20)30-50(60) cm)4, a RHS do 60 cm wysokości i 0,1-0,5 m szerokości1. Missouri Botanical Garden w opisie podaje 30-45 cm, a w tabelce na tej samej stronie 45-60 cm2. W próbie Chicago Botanic Garden 'Superba' była o ok. 15 cm wyższa od odmiany 'Robusta'8.
Kiedy kwitnie
Czyściec wełnisty kwitnie według e-katalogu ZSP w czerwcu i lipcu5; atlas roślin podaje ten sam termin w danych, ale w opisie pisze o lipcu i sierpniu4. Niemiecka Wikipedia podaje dla Europy Środkowej czerwiec i lipiec, czasem do sierpnia7, a czeska baza flory Pladias - lipiec i sierpień17. W siedmioletniej próbie Chicago Botanic Garden (lata 1998-2004, strefa USDA 5b) gatunek kwitł od połowy czerwca do połowy sierpnia8.
Czyściec wielkokwiatowy kwitnie według atlasu roślin w czerwcu i lipcu4. 'Superba' kwitnie według e-katalogu ZSP też w czerwcu i lipcu5, według RHS latem i wczesną jesienią1, a według Missouri Botanical Garden późną wiosną, w maju i czerwcu2. W próbie w Chicago kwitła od połowy czerwca do początku sierpnia, tydzień później niż 'Robusta', i co roku zakwitała powtórnie8; R. Hawke, kierownik ocen roślin w Chicago Botanic Garden, pisze w artykule dla Fine Gardening o około dwóch tygodniach różnicy9.
Gatunki, nazwy i pochodzenie
Rodzaj czyściec (Stachys L.) opublikował Linneusz w „Species Plantarum” w 1753 roku6. Baza Kew przyjmuje w nim trzysta siedemdziesiąt trzy gatunki, a polska Wikipedia podaje ich od około trzystu do trzystu siedemdziesięciu pięciu67. Według polskiej Wikipedii rodzaj dzieli się na dwa podrodzaje, Stachys i Betonica, ale to, czy Betonica jest podrodzajem, czy osobnym rodzajem, nie jest rozstrzygnięte; badania molekularne wskazują na odrębną pozycję tej grupy7.
Bukwica - czyściec czy osobny rodzaj
Niemiecka Wikipedia pisze, że rodzaj Betonica, wyróżniony już przez Linneusza, często traktowano jako synonim czyśćca, ale w 2010 roku przywrócono go jako ważny rodzaj: badania chemotaksonomiczne i molekularne pokazały, że jest tylko daleko spokrewniony z czyśćcem - nie należy nawet do tego samego plemienia - a jego grupą siostrzaną jest rodzaj Galeopsis7. Do bukwic należy rodzima bukwica zwyczajna (Betonica officinalis), nazywana też czyśćcem lekarskim - częsty gatunek muraw, zarośli i widnych lasów4.
Czyściec wielkokwiatowy - jedna roślina, kilka nazw
Kew przyjmuje dla czyśćca wielkokwiatowego nazwę Betonica macrantha K.Koch, a Stachys macrantha, Stachys grandiflora i Betonica grandiflora uznaje za synonimy6. Nazwy Betonica macrantha 'Superba' używają też RHS i e-katalog ZSP (z synonimem Stachys grandiflora 'Superba')15, Missouri Botanical Garden pisze Stachys macrantha2, polska Wikipedia - Stachys macrantha (K.Koch) Stearn7, a polska lista krajowa (Mirek i in. 2020, według atlasu roślin) - Stachys grandiflora (Stephan ex Willd.) Benth.4. Atlas ostrzega, że Stachys grandiflora Host to inny gatunek, z południowo-zachodnich Bałkanów4. Polskie nazwy też są różne: atlas roślin podaje czyściec wielkokwiatowy i bukwicę kaukaską4, polska Wikipedia dodaje czyściec wielkopłatkowy7, a e-katalog ZSP - bukwicę wielkokwiatową5. Epitet macrantha znaczy „wielkokwiatowy”7.
Skąd pochodzą
Według Kew naturalny zasięg czyśćca wełnistego to Krym, północna Turcja, Kaukaz Północny, Zakaukazie i północny Iran6. Atlas roślin dodaje Bałkany: czyściec wełnisty rośnie od Bałkanów i Azji Mniejszej po Kaukaz i Iran, na łąkach subalpejskich, w zaroślach i na kamienistych zboczach4. RHS podaje zasięg od Kaukazu po Iran1, a BBC Gardeners' World pisze o obszarze śródziemnomorskim12. Kew zalicza czyściec wełnisty do półkrzewów, a RHS, Missouri Botanical Garden i NC State opisują go jako bylinę6123. Gatunek opisał Karl Koch w 1849 roku7; epitet byzantina odnosi się do starożytnego Bizancjum, czyli dzisiejszego Stambułu2. Wśród synonimów są Stachys lanata i S. olympica - pod tymi nazwami roślinę bardzo często się spotyka17.
Czyściec wielkokwiatowy pochodzi z Kaukazu - według Kew od północno-wschodniej Turcji po północno-zachodni Iran6. Atlas roślin opisuje go jako bylinę górską ze skalistych zboczy, szczelin skał, zarośli i muraw4, a niemiecka Wikipedia podaje jego stanowisko w Gruzji na wysokości ok. 2070 m7.
Skąd nazwy
Polska Wikipedia wywodzi nazwę Stachys od greckiego stáchys, czyli kłos, ze względu na kłosokształtny kwiatostan7. Pochodzenia polskiego słowa „czyściec” jako nazwy rośliny nasze źródła nie wyjaśniają; polska Wikipedia podaje tylko, że nazwę „czyściec błotny” odnotował już Krzysztof Kluk w 1811 roku7. Według niemieckiej Wikipedii niemiecka nazwa Ziest to zapożyczenie z języka łużyckiego (górnołużyckie čisćik), pokrewne z polskim słowem czyściec7. Po angielsku czyściec wełnisty to lamb's ear, a RHS podaje też m.in. nazwy bunnies' ears, rabbit ear i lamb's tongue1; po niemiecku to Woll-Ziest albo Eselsohr7. Czyściec wielkokwiatowy to po angielsku big betony, a po niemiecku Großblütige Betonie7.
Czyśćce w polskiej przyrodzie
W Polsce dziko rośnie siedem gatunków czyśćca: błotny, górski (alpejski), kosmaty, leśny, prosty oraz dwa zadomowione antropofity - polny i roczny7. Czyściec leśny jest pospolity na całym niżu i w niższych położeniach górskich; dorasta do 1 m, ma nieprzyjemny zapach i długie podziemne rozłogi, a rośnie w górskich olszynach, grądach i buczynach7. Czyściec błotny jest pospolity niemal w całym kraju - nad rowami, rzekami i stawami, w wilgotnych zaroślach, a także jako chwast w uprawach okopowych7. Czyściec górski osiąga w Polsce północną granicę zasięgu: rośnie w Karpatach i Sudetach do piętra kosodrzewiny, a na niżu jest rzadki7.
Rzadkie i zagrożone
Czyściec kosmaty jest rzadki - według atlasu roślin na południu kraju, na suchych zboczach, w zaroślach, na skrajach lasów i w miejscach ruderalnych4, a według polskiej Wikipedii głównie na południowym wschodzie7. Czyściec prosty rośnie w murawach kserotermicznych na nasłonecznionych zboczach; wiele jego stanowisk ma już charakter historyczny, a na regionalnych listach jest wymierający na Dolnym Śląsku i zagrożony na Pomorzu i w Wielkopolsce7. Na polskiej czerwonej liście z 2016 roku są dwa czyśćce, oba archeofity: czyściec polny jako krytycznie zagrożony (CR) i czyściec roczny jako narażony (VU); czyściec polny rośnie rzadko, głównie na Pomorzu Gdańskim i Dolnym Śląsku, na piaszczystych polach4.
Ochrona
Rozporządzenie Ministra Środowiska z 2014 roku w sprawie ochrony gatunkowej roślin nie obejmuje ochroną żadnego czyśćca ani bukwicy; z rodziny jasnotowatych chroni pszczelnika wąskolistnego, macierzankę wczesną i miodownika melisowatego20.
Czyściec wełnisty poza ogrodem
Atlas roślin uznaje czyściec wełnisty za ergazjofigofita, czyli roślinę uprawną, która czasem przejściowo dziczeje z upraw4. A. Pliszko zanotował go 19 lipca 2017 roku jako przejściowo zawleczony gatunek obcy na nieczynnym wyrobisku piasku i żwiru w Suwałkach18. W bazie „Gatunki obce w Polsce” Instytutu Ochrony Przyrody PAN z tego rodzaju są tylko czyściec roczny i polny - czyśćca wełnistego tam nie ma19. Żadne z przeczytanych źródeł nie nazywa czyśćca wełnistego gatunkiem inwazyjnym w Polsce.
W Czechach baza flory Pladias uznaje czyściec wełnisty za neofit zadomowiony, sprowadzony celowo jako roślina ozdobna w latach 1950-200017. Kew wymienia kraje, do których został zawleczony, m.in. Austrię, kraje bałtyckie, Czechy i Słowację, Niemcy i Wielką Brytanię - Polski na tej liście nie ma6. Według niemieckiej Wikipedii we Włoszech pojawia się niemal tylko przejściowo, głównie w pobliżu cmentarzy7. Czyściec wielkokwiatowy jest według atlasu roślin uprawiany i bardzo rzadko dziczeje4; Kew podaje, że został zawleczony do Niemiec, stanu Nowy Jork i północnej części europejskiej Rosji6.
Stanowisko i gleba
RHS zaleca czyśćcowi wełnistemu pełne słońce i glebę umiarkowanie żyzną i przepuszczalną - kredową, gliniastą lub piaszczystą - o odczynie kwaśnym, obojętnym albo zasadowym; stanowisko może być południowe, otwarte i wystawione na wiatr1. Missouri Botanical Garden pisze, że rośnie łatwo w przeciętnej, suchej do umiarkowanie wilgotnej, przepuszczalnej glebie w pełnym słońcu2. Atlas roślin poleca stanowisko słoneczne lub lekko ocienione i glebę przeciętną, także słabszą, umiarkowanie wilgotną, o odczynie obojętnym lub lekko kwaśnym4, BOKU - ciepłe, suche stanowisko i przepuszczalną, najlepiej wapienną glebę11, a polska Wikipedia - słońce lub półcień i najlepiej gleby gliniasto-piaszczyste i kamieniste; według niej odczyn gleby nie odgrywa istotnej roli7.
Słońce czy półcień
Czyśćcowi wełnistemu RHS poleca pełne słońce1, a NC State - od pełnego słońca do półcienia, z popołudniowym cieniem mile widzianym zwłaszcza latem3. Missouri Botanical Garden pisze, że w upalne lato docenia on lekki popołudniowy cień, ale zbyt dużo cienia może utrudniać obsychanie liści i sprzyjać chorobom2. Atlas roślin podaje, że odmiana 'Big Ears' woli miejsca częściowo ocienione4.
'Superba' według RHS rośnie w pełnym słońcu lub półcieniu, w glebie umiarkowanie żyznej, przepuszczalnej albo wilgotnej, ale przepuszczalnej1. E-katalog ZSP pisze, że dobrze rośnie w pełnym słońcu i w półcieniu, nie ma specjalnych wymagań glebowych i jest cennym uzupełnieniem półcienistych rabat5. BOKU poleca odmiany czyśćca wielkokwiatowego, takie jak 'Superba', na stanowiska półcieniste i świeże, a czyściec wełnisty - na miejsca słoneczne i suche11. Missouri Botanical Garden podaje dla 'Superba' pełne słońce i glebę przeciętną, umiarkowanie wilgotną i przepuszczalną, a w upalnym lecie - że znosi lekki popołudniowy cień2.
Susza - źródła się różnią
Czyściec wełnisty znosi suszę, ale źródła oceniają to różnie: RHS pisze, że czyśćce po pierwszym roku są dość odporne na suszę i wymagają wody dopiero, gdy więdną w długiej suszy1, NC State - że po ukorzenieniu czyściec wełnisty jest umiarkowanie odporny na suszę3, atlas roślin - że dobrze znosi okresową suszę4, a e-katalog ZSP i polska Wikipedia - że dobrze znosi suszę57. Osobno o odporności na suszę 'Superba' przeczytane źródła nie piszą (uwaga RHS dotyczy ogólnie czyśćców i bukwic): Missouri Botanical Garden podaje dla niej glebę umiarkowanie wilgotną2, a e-katalog ZSP pisze o gatunku, że woli gleby dosyć żyzne i wilgotne, ale radzi sobie także na słabszych i okresowo suchych5.
Wilgoć i żyzna gleba
Według RHS większość czyśćców i bukwic woli podłoże, które zimą nie rozmaka1. Chicago Botanic Garden pisze, że dobry drenaż latem i zimą jest niezbędny dla zdrowia i trwałości czyśćca wełnistego8. BOKU nazywa go rośliną niewymagającą, dopóki nie jest zbyt mokro: na żyznych glebach rośnie dość silnie, ale tam największe jest ryzyko wypadania przez nadmiar zimowej wilgoci i mróz, dlatego w chłodnych, wilgotnych regionach lepiej trzymać go na glebie raczej uboższej11. Uniwersytet Wisconsin pisze w artykule o odmianie 'Big Ears', że czyśćce wełniste najlepiej wyglądają na chudej glebie10. W gorących, wilgotnych rejonach NC State radzi sadzić czyściec wełnisty na wzniesieniu lub skarpie, żeby uniknąć gnicia korzeni3, a BBC Gardeners' World przy złym drenażu - wykopać roślinę i dać grubą warstwę żwirku na dno dołka; warstwa żwiru pod liśćmi ogranicza ich kontakt z ziemią12.
Z naszej szkółki
Czyśćce uprawiamy w doniczkach i w doniczkach wysyłamy je do klientów. Nie prowadzimy obserwacji czyśćców w gruncie - o kwitnieniu, rozrastaniu się i zimowaniu w ogrodzie piszemy według źródeł, a tu o tym, co znamy z produkcji i z zamówień.
Co dostaniesz w paczce
Dostaniesz sadzonkę w kwadratowej doniczce P9 (9×9 cm); rozmiar doniczki podajemy na karcie odmiany. Rośliny wysyłamy do końca października. Jak wygląda czyściec w paczce, zależy od miesiąca wysyłki:
| wiosna | czyściec wełnisty - rozeta srebrzystych, filcowych liści, bez pędów kwiatowych, w marcu i kwietniu czasem jeszcze z zeszłorocznymi, zszarzałymi liśćmi; 'Superba' - kępka zielonych, karbowanych liści |
| lato | czyściec wełnisty - kępa liści, czasem z wełnistymi pędami kwiatowymi albo z pędami przyciętymi przed wysyłką; 'Superba' często z pąkami albo kwiatami |
| jesień | czyściec wełnisty - kępa liści bez pędów kwiatowych, w październiku czasem z pożółkłymi albo nadgniłymi dolnymi liśćmi, które usuwamy przed wysyłką; 'Superba' - kępka liści, czasem z przekwitłymi albo przyciętymi pędami |
Według RHS czyściec wełnisty osiąga pełne rozmiary po 2-5 latach1. Źródła nie piszą, czy czyśćce z małych sadzonek kwitną w roku posadzenia. Czyśćców sami nie wysiewamy ani nie rozmnażamy - czyściec wełnisty kupujemy jako młode rośliny z siewu, a 'Superba' jako młode rośliny od producenta, i dalej uprawiamy je w doniczkach. Czyśćce wełniste w jednej partii nie różnią się u nas między sobą. Nasze sadzonki zwykle zakwitają już w roku posadzenia.
Uwagi z uprawy w doniczkach
Pędy kwiatowe przycinamy przed wysyłką, jeśli mogłyby zaszkodzić roślinie w paczce. Liście czyśćca wełnistego gniją u nas tylko przy długotrwałych, obfitych opadach, a jego pędy nie ukorzeniają się w sąsiednich doniczkach. Mączniaka, ślimaków ani innych kłopotów w doniczkach nie zauważyliśmy. Doniczki zimują na zewnątrz - przy mokrych zimach czyśćce potrafią częściowo podgnić.
Kiedy klienci kupują czyśćce
Najwięcej czyśćców klienci zamawiają od marca do października, najwięcej w wrześniu.
Zamówienia z ostatnich dwóch lat, także z Allegro; odświeżane co miesiąc. Pokazują, kiedy klienci zamawiali, a nie najlepszy termin sadzenia.
Sadzenie, cięcie i podział
O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.
Sadzenie i rozstawa
RHS radzi sadzić czyśćce najlepiej wiosną (koniec marca - kwiecień), na przodzie rabaty, a gatunki tworzące maty także jako okrywę1. Na początek RHS zaleca rozstawę 30 cm; sadzi się płytko - bryła z doniczki ma być kilka milimetrów pod poziomem gruntu, żeby nie zakopać nasady liści i pędów1. Dla czyśćca wełnistego atlas roślin podaje 6-12 roślin na m² w rozstawie 29-41 cm4, e-katalog ZSP - 12 roślin na m²5, a Missouri Botanical Garden radzi sadzić go jako okrywę co 30-45 cm2. Dla czyśćca wielkokwiatowego atlas podaje 5-9 roślin na m² w rozstawie 33-45 cm4, a e-katalog ZSP dla 'Superba' - zwykle 5-7 roślin na m²5.
Podlewanie i nawożenie
Według RHS czyśćce podlewa się w pierwszą wiosnę i lato po posadzeniu, a potem tylko wtedy, gdy więdną w długiej suszy; nawożenie zwykle nie jest potrzebne - najwyżej nawóz ogólny wczesną wiosną przy bardzo słabym wzroście1. Uniwersytet Wisconsin pisze w artykule o 'Big Ears', że czyśćce wełniste najlepiej wyglądają na chudej glebie, więc nie wymagają regularnego nawożenia10, a polska Wikipedia - że czyściec wełnisty nie potrzebuje silnego nawożenia ani podlewania7. Missouri Botanical Garden i NC State radzą unikać nadmiernego podlewania, bo mokre liście sprzyjają chorobom23.
Kiedy obcinać pędy kwiatowe czyśćca wełnistego - źródła się różnią
RHS pisze, że czyściec wełnisty nie wymaga cięcia, ale usuwanie kwiatów przedłuża życie rośliny1. Według poradnika RHS po kwitnieniu roślina wygląda niechlujnie, bo łysieje u nasady; w sierpniu ścina się przekwitłe pędy kwiatowe przy samej ziemi, a pora przychodzi wtedy, gdy pszczoły przestają odwiedzać kwiaty, bo zawiązały się nasiona1. Missouri Botanical Garden pisze, że wielu ogrodników usuwa pędy kwiatowe zaraz, gdy się pojawiają, żeby okrywa lepiej wyglądała2, a NC State - że kwiaty najlepiej usuwać, bo poprawia to wygląd liści i utrzymuje zwarty pokrój3. Atlas roślin pisze, że pod koniec kwitnienia można ściąć mało ozdobne pędy kwiatostanowe, żeby nie osłabiały rośliny, a okrywa robi się wtedy gęstsza4; e-katalog ZSP - że kwiatostany są ozdobne tylko na początku, potem można je wycinać5, a BBC Gardeners' World radzi ścinać przekwitłe kwiaty jesienią12.
W próbie Chicago Botanic Garden obfite kwitnienie czyśćca wełnistego poważnie pogarszało kondycję roślin i powodowało zamieranie pędów; od trzeciego roku próby pędy kwiatowe usuwano przed końcem kwitnienia, a usuwanie przekwitłych kwiatostanów pobudzało odrastanie liści i poprawiało wigor8. Autor raportu z próby, R. Hawke, pisze, że wybór odmiany niekwitnącej, takiej jak 'Big Ears' albo 'Silver Carpet', zmniejsza pracę, choć w próbie obie wydały kilka pędów kwiatowych w jednym roku8.
Przekwitłe pędy 'Superba'
RHS radzi usuwać przekwitłe pędy 'Superba'1, a w poradniku pisze, że u czyśćca wielkokwiatowego po kwitnieniu można dla porządku ściąć przekwitłe kwiaty tuż nad liśćmi1. W próbie w Chicago u większości zielonolistnych czyśćców, m.in. 'Superba', powtórne kwitnienie występowało w każdym roku, niezależnie od tego, czy przekwitłe kwiatostany usuwano; usuwanie zapobiegało za to samosiewowi8.
Podział - źródła się różnią
RHS pisze, że czyściec wełnisty i jego odmiany z czasem zamierają placami; matę wykopuje się wtedy i dzieli, najlepiej wiosną, gdy rusza wzrost - zużyte kawałki, zwykle ze środka, się wyrzuca, a młode rozety sadzi na nowo co około 30 cm1. Według NC State podział może być potrzebny mniej więcej co 2-4 lata3, a Uniwersytet Wisconsin radzi w artykule o 'Big Ears' dzielić kępy wiosną lub jesienią co 4-5 lat albo gdy zamiera środek10. Atlas roślin podaje podział czyśćca wełnistego w czerwcu i lipcu, a sadzonki pędowe z piętką - jesienią4. Według BOKU odmiany czyśćca wełnistego rozmnaża się tylko wegetatywnie11. 'Superba' RHS radzi dzielić wiosną1, a atlas roślin podaje dla gatunku podział zimą i wiosną, do początku maja4.
Zimowanie
Według analizy danych z lat 1976-2011 z Polski zniknęła najsurowsza strefa mrozoodporności 5b, a strefa 7a objęła większość Pomorza Zachodniego i Wielkopolski4. Atlas roślin daje czyśćcowi wełnistemu strefę 5a, a czyśćcowi wielkokwiatowemu strefę 54; za strefę rośliny uznaje najchłodniejszą strefę, w której może ona jeszcze zimować z akceptowalnym ryzykiem, i przestrzega przed przesadnym optymizmem branży ogrodniczej4. E-katalog ZSP podaje strefę 5 dla czyśćca wełnistego i 'Silver Carpet' oraz strefę 4 dla 'Superba'5, a polska Wikipedia - dla czyśćca wełnistego strefy 5-107.
Źródła amerykańskie dają czyśćcowi wełnistemu strefy USDA od 4: Missouri Botanical Garden 4-8, NC State 4a-9b, Uniwersytet Wisconsin 4a-8b2310; niemiecka Wikipedia podaje 4-97. Missouri Botanical Garden daje 'Superba' strefy 4-82. RHS daje czyśćcowi wełnistemu, odmianom 'Silver Carpet', 'Big Ears' i 'Cotton Boll' oraz 'Superba' najwyższą w swojej skali ocenę H7 - roślina zimuje w najsurowszym klimacie kontynentalnej Europy, poniżej -20°C; 'Primrose Heron' ma H61. W próbie w Chicago (strefa USDA 5b) roślin nie okrywano na zimę8.
Liście zimą - źródła się różnią
Czy czyściec wełnisty jest zimozielony, źródła piszą różnie. RHS nazywa go zimozielonym1, a polska Wikipedia pisze, że liście utrzymują się przez całą zimę, ale w czasie zimnej i wilgotnej pogody roślina brzydnie7. Atlas roślin nazywa go częściowo zimozielonym4, e-katalog ZSP pisze przy 'Silver Carpet' o liściach półzimozielonych5, a Missouri Botanical Garden - że liście są zimozielone w ciepłym klimacie, ale w surowe zimy mocno tracą wygląd2. Uniwersytet Wisconsin pisze o odmianach 'Big Ears' i 'Cotton Boll', że w zimnych rejonach i w surowe zimy zamierają (prawie) do ziemi, a przy 'Big Ears' radzi usuwać martwe liście wczesną wiosną10. 'Superba' według RHS i e-katalogu ZSP traci liście na zimę15.
Zimą szkodzi wilgoć
Według BOKU ryzyko wypadania czyśćca wełnistego przez nadmiar zimowej wilgoci i mróz jest największe na żyznych glebach11. W próbie w Chicago zimą uszkodzona została nasada roślin 'Big Ears' (1999, 2003), 'Cotton Boll' (1999, 2003) i 'Silver Carpet' (1999-2001, 2003), a 'Primrose Heron' - każdej zimy w latach 1999-2004; 'Big Ears' co wiosnę szybko odrastał w pełną okrywę, a pozostałe odmiany wolniej, czasem z pustymi placami do połowy lata8. RHS na stronie rodzaju pisze wprawdzie, że czyściec wełnisty zaskakująco dobrze znosi zimowe podtopienia, ale przy odmianie 'Silver Carpet' radzi chronić ją przed nadmiarem zimowej wilgoci1, a Uniwersytet Wisconsin ostrzega przed zgnilizną korzeni i szyjki korzeniowej w mokrej glebie10.
Gdy nie zdążysz posadzić przed zimą
Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić czyśćca przed zimą, wkop doniczkę w ziemię21. RHS radzi sadzić czyśćce najlepiej wiosną, od końca marca do kwietnia1.
Odmiany
Wszystkie odmiany w naszej ofercie
| Odmiana | Wysokość | Kolor | Kwitnienie | Strefa | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|
| czyściec wełnisty (gatunek) | 20-40 cm | fioletowe, różowe | VI-VII | 5 | czyściec wełnisty (S. byzantina), gatunek; RHS: zimozielona bylina tworząca kobierce, pędy kwiatowe do 50 cm, drobne różowe kwiaty, H7, bez AGM, na liście Plants for Pollinators; atlas roślin: 25-40 cm, 30-60 cm szerokości, VI-VII (w opisie: VII-VIII), 6-12 roślin na m², strefa 5a, częściowo zimozielony; e-katalog ZSP: do 40 cm, VI-VII, 12 roślin na m², strefa 5; Missouri BG: 23-46 cm, strefy 4-8; Chicago BG: od połowy VI do połowy VIII; najchłodniejsza strefa w przeczytanych źródłach to 4 (źródła amerykańskie), w polskich - 5 albo 5a |
| S. grandiflora 'Superba' | 40-60 cm | purpurowe | VI-VII | 5 | czyściec wielkokwiatowy (Betonica macrantha, syn. Stachys macrantha, S. grandiflora) 'Superba'; atlas roślin wiąże jej pochodzenie z Leichtlinem, roku wprowadzenia źródła nie podają; AGM (RHS); RHS: do 60 cm, kwiaty ciemnoróżowopurpurowe, z kapturkiem, 3,5 cm, latem i wczesną jesienią, słońce lub półcień, H7, liście opadają na zimę; e-katalog ZSP: 30-50 cm, VI-VII, kwiaty purpuroworóżowe do 3 cm, 5-7 roślin na m², strefa 4, roślina miododajna; atlas roślin: 40 cm, większe kwiaty niż u gatunku; Missouri BG: 30-45 cm (w tabelce 45-60 cm), V-VI, strefy 4-8; Chicago BG: od połowy VI do początku VIII, z powtórnym kwitnieniem co roku |
Dane z kart produktów; uwagi według RHS, atlasu roślin, e-katalogu Związku Szkółkarzy Polskich, Missouri Botanical Garden i Chicago Botanic Garden. Kwitnienie - termin podawany dla odmiany. Strefa - strefa USDA.
Warte uwagi, których nie uprawiamy
Nagrodę RHS Award of Garden Merit mają odmiany czyśćca wielkokwiatowego 'Superba', 'Robusta' i 'Violacea', a także bukwica zwyczajna 'Hummelo'71; przy 'Big Ears' i 'Silver Carpet' RHS podaje tylko znak Plants for Pollinators1. Chicago Botanic Garden porównywała w latach 1998-2004 dwadzieścia dwa taksony czyśćców na stanowisku z ok. 10 godzinami słońca, na przepuszczalnej glinie o pH 7,4, bez nawożenia i bez okrywania na zimę8.
'Big Ears' (syn. 'Helene von Stein', u RHS 'Countess Helen von Stein') ma według Uniwersytetu Wisconsin liście do ok. 30 cm długości - dwa razy większe niż gatunek - i tworzy niską kępę 15-30 cm, bardziej szarozieloną niż srebrzystobiałą10; w raporcie z Chicago liście były tylko o ok. 2,5 cm dłuższe i szersze niż u gatunku8. Missouri Botanical Garden pisze, że 'Big Ears' rzadko wydaje pędy kwiatowe i ma problemy z gniciem i chorobami liści rzadziej niż gatunek i wiele innych odmian2, a NC State - że jego liście lepiej znoszą letni upał3. RHS opisuje 'Big Ears' jako kwitnący od czerwca do września1. Według raportu z próby w Chicago wypuścił kilka pędów kwiatowych tylko w jednym roku na siedem, a po zimowych uszkodzeniach najszybciej odbudowywał pełny kobierzec8; R. Hawke w artykule o tej próbie pisze jednak o jednym-dwóch pędach kwiatowych co roku9. Chicago Botanic Garden i NC State uznają 'Helene von Stein' za synonim 'Big Ears'83, a atlas roślin opisuje 'Helen von Stein' osobno, jako odmianę o bujniejszym wzroście i większych liściach4.
'Silver Carpet' to według RHS silnie rosnąca, zimozielona bylina okrywowa do 20 cm, z gęstym kobiercem szarobiałych liści do 10 cm; RHS podaje synonim 'Silver Queen'1. Atlas roślin opisuje ją jako skąpo kwitnącą odmianę wysokości 35 cm, która w pełnym słońcu tworzy darń z mocno srebrzyście owłosionych liści i dobrze zimuje4. E-katalog ZSP podaje, że pochodzi od Blooma z Wielkiej Brytanii, w czasie kwitnienia ma 30-40 cm, kwitnie w lipcu i sierpniu i wabi owady zapylające5, a strona rośliny Chicago Botanic Garden pisze, że nie wytwarza kwiatów; w próbie w Chicago kwitła w jednym roku na siedem8. RHS poleca 'Silver Carpet' na przód słonecznych rabat i na obrzeża ogrodów różanych, a jako niską, niekwitnącą formę - na zielone dachy1.
'Cotton Boll' to odmiana płonna: zamiast normalnych kwiatów ma na pędach, według RHS do 50 cm, wełniste kulki ze zmienionych kwiatów18. Według Uniwersytetu Wisconsin w wilgotnym klimacie radzi sobie lepiej niż gatunek, ale jest podatna na uszkodzenia zimowe, zwłaszcza na stale mokrej glebie10. RHS podaje jako jej synonim 'Sheila McQueen', a BOKU traktuje 'Sheila McQueen' jako osobną, zwartą, białofilcową odmianę111. 'Primrose Heron' ma rozety żółtawoszarych, gęsto wełnistych liści i latem kłosy z różowofioletowymi kwiatami1. NC State wymienia też 'Striped Phantom' o pstrych liściach3, a BOKU - karłowy 'Silky Fleece'11.
Z czyśćców wielkokwiatowych w próbie w Chicago 'Robusta' i 'Superba' miały ciemniejsze kwiaty i były silniejsze niż czysty gatunek8. 'Hummelo' (dziś Betonica officinalis 'Hummelo') został Byliną Roku 2019 Perennial Plant Association i dostał najwyższą ocenę spośród czyśćców w próbie w Chicago - za obfite kwitnienie, zdrowie, pokrój i zimotrwałość; nazwa upamiętnia miejscowość w Holandii10.
Rozrastanie, choroby, toksyczność i owady
Rozrastanie i samosiew
Czyściec wełnisty rozrasta się płożącymi pędami, które ukorzeniają się na ziemi; Missouri Botanical Garden pisze, że na żyznych glebach bywa umiarkowanie ekspansywny, a w części o problemach - że może się agresywnie rozrastać2, a NC State - że w dobrych warunkach może być ekspansywny3. Uniwersytet Wisconsin pisze o 'Big Ears', że rozrasta się niezbyt agresywnie, a płytko ukorzenione rośliny łatwo wyrwać ręką10. RHS pisze, że czyściec wełnisty sam się wysiewa, a siewki wyrastające obok kępy zwykle nieco różnią się od rośliny matecznej, np. wyraźniejszymi kwiatami albo szerszymi liśćmi, i bywają od niej ładniejsze1.
O rozrastaniu czyśćca wielkokwiatowego źródła piszą różnie: e-katalog ZSP nazywa 'Superba' kępiastą byliną, która szybko rozrasta się w gęste kępy5, R. Hawke z Chicago Botanic Garden pisze, że bukwice w odróżnieniu od czyśćca wełnistego tworzą kępy, a nie rozłażące się płaty9, a Missouri Botanical Garden - że kępy gatunku z czasem tworzą gęstą okrywę2. W próbie w Chicago usuwanie przekwitłych kwiatostanów bukwic zapobiegało samosiewowi8.
Mokre liście i gnicie
Owłosione liście czyśćca wełnistego mogą zatrzymywać wilgoć z wilgotnego powietrza, deszczu lub podlewania z góry, co prowadzi do gnicia liści albo zamierania kępy8; w próbie w Chicago zamieranie z nadmiaru wilgoci wystąpiło u gatunku i u 'Cotton Boll' latem w latach 1999 i 20008. Missouri Botanical Garden pisze, że w wilgotnym klimacie, takim jak w St. Louis, liście przy nadmiarze wilgoci są podatne na zgniliznę i plamistość, a latem część kępy może zamierać; uszkodzone liście zbiera się wtedy ręcznie2. Uniwersytet Stanowy Oklahomy zauważa, że w upale z wilgotnym powietrzem środek kępy ma skłonność do gnicia13, a NC State - że przy dużej wilgotności lub obfitych deszczach liście są podatne na gnicie3. BBC Gardeners' World radzi więdnące i gnijące liście usuwać od razu, żeby gnicie się nie rozeszło12.
Mączniak i szkodniki
RHS wymienia przy czyśćcu wełnistym, jego odmianach i przy 'Superba' mączniaki prawdziwe, a ze szkodników ślimaki - przy gatunku także gąsienice1. Missouri Botanical Garden pisze o 'Superba', że nie ma poważnych szkodników ani chorób2, a R. Hawke - że jej liście są zdrowe od wiosny do jesieni9. Według podręcznika chorób roślin północno-zachodnich stanów USA mączniak czyśćca wełnistego daje biało-szare naloty na obu stronach liści i na łodygach; rośliny nie giną, ale wyraźnie tracą wygląd, a zapobiega się mu, sadząc rośliny w odstępach, żeby był przewiew14.
Jelenie i króliki
Rutgers ocenia czyściec wełnisty w skali odporności na jelenie jako „rzadko uszkadzany”, ale zaznacza, że żadna roślina nie jest w pełni odporna, a wynik zależy od liczby zwierząt i pogody15; NC State też nazywa go odpornym na jelenie3. Uniwersytet Wisconsin pisze, że odmiana 'Cotton Boll' nie jest zjadana przez jelenie ani króliki10.
Czy czyściec jest trujący
W bazie roślin trujących i nietrujących dla psów i kotów ASPCA czyśćca wełnistego nie ma; ASPCA zastrzega jednak, że jej lista nie jest pełna, a zjedzenie każdej rośliny może wywołać u psów i kotów wymioty i rozstrój żołądka16. Innego źródła o toksyczności czyśćca nie znaleźliśmy.
Czyściec a owady
RHS oznacza znakiem Plants for Pollinators czyściec wełnisty, jego odmiany 'Big Ears' i 'Silver Carpet' oraz 'Superba'1. Według angielskiej Wikipedii czyściec wełnisty przyciąga wiele owadów, zwłaszcza pszczoły; opisano też trzmiele zbierające rano wodę skondensowaną na jego liściach7. Polska Wikipedia nazywa czyściec wełnisty rośliną miododajną7, a e-katalog ZSP - odmianę 'Superba'5.
Włoski z liści czyśćca wełnistego zbiera makatka zbójnica (Anthidium manicatum) - samotna pszczoła z rodziny miesierkowatych, która wyściela nimi gniazdo7. Według angielskiej Wikipedii samice zeskrobują włoski z liści i niosą je zwinięte pod ciałem; używają głównie włosków roślin jasnotowatych, zwłaszcza z rodzajów Betonica i Stachys, a samce bronią terytorium, agresywnie przeganiając inne samce i zapylacze7. Polska Wikipedia pisze, że włoski zbiera ona także z dzikiego czyśćca kosmatego7.
Z czym łączyć
RHS poleca czyśćce na przód rabaty, a gatunki tworzące maty także jako roślinę okrywową1; odmianę 'Silver Carpet' - na przód słonecznych rabat i na obrzeża ogrodów różanych1. E-katalog ZSP poleca czyściec wełnisty na rabaty, do ogrodów skalnych, do zadarniania miejsc z glebą piaszczystą i na zielone dachy5. Według badań RHS czyściec wełnisty zaskakująco dobrze chłodzi powietrze w upalne dni, a testy pokazują, że może się sprawdzić na zielonych dachach - chłodzi mocniej niż tradycyjne rośliny dachowe, takie jak rozchodniki; na dach RHS radzi jednak niskie, niekwitnące formy, np. 'Silver Carpet'1. Missouri Botanical Garden ostrzega, że zbyt dużo cienia może utrudniać obsychanie liści czyśćca wełnistego i sprzyjać chorobom2 - nie sadź go więc w cieniu wyższych sąsiadów. 'Superba' e-katalog ZSP poleca do półcienistych rabat i do runa cienistych ogrodów i parków, a w starych parkach radzi sadzić czyściec wielkokwiatowy w większych grupach5; BOKU - na stanowiska półcieniste i świeże11.
O czyśćcu wełnistym wśród bylin o srebrzystym kutnerze na suche, słoneczne miejsca piszemy we wpisie „Ogród odporny na suszę”, a wśród zimozielonych bylin sucholubnych - we wpisie „Zimozielone byliny i trawy”.
Klienci najczęściej kupują czyśćce razem z:
Zestawienie z prawdziwych zamówień z ostatnich dwóch lat. Wspólne zamówienie nie znaczy jeszcze wspólnej rabaty - przed posadzeniem sprawdź stanowisko na karcie rośliny.
Pytania
Czym różni się czyściec wełnisty od czyśćca wielkokwiatowego?
To dwie zupełnie różne rośliny. Czyściec wełnisty uprawia się głównie dla liści - grubych, miękkich, gęsto i biało owłosionych, tworzących srebrzysty kobierzec; jego drobne, różowe kwiaty na wełnistych pędach są mało efektowne i wielu ogrodników je usuwa. Lubi pełne słońce i przepuszczalną glebę, a szkodzi mu wilgoć. Czyściec wielkokwiatowy 'Superba' to bylina kwiatowa: tworzy kępę zielonych, karbowanych liści, nad którymi latem wyrastają gęste kłosy purpuroworóżowych kwiatów. Według brytyjskiego Królewskiego Towarzystwa Ogrodniczego i katalogu Związku Szkółkarzy Polskich rośnie w słońcu lub półcieniu, a na zimę traci liście.
Kiedy kwitnie czyściec?
Czyściec wełnisty kwitnie według katalogu Związku Szkółkarzy Polskich w czerwcu i lipcu; polski atlas roślin podaje ten termin w danych, ale w opisie pisze o lipcu i sierpniu, a w próbie ogrodu botanicznego w Chicago kwitł od połowy czerwca do połowy sierpnia. Czyściec wielkokwiatowy kwitnie według atlasu w czerwcu i lipcu, a 'Superba' według katalogu też w czerwcu i lipcu; brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze pisze o lecie i wczesnej jesieni, a w próbie w Chicago po głównym kwitnieniu co roku zakwitała powtórnie.
Kiedy sadzić czyściec?
Brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze radzi sadzić czyśćce najlepiej wiosną, od końca marca do kwietnia, płytko, żeby nie zakopać nasady liści, i podlewać je w pierwszą wiosnę i lato po posadzeniu, a potem tylko wtedy, gdy więdną w długiej suszy. Sadzonkę, której nie zdążysz posadzić przed zimą, wkop razem z doniczką w ziemię - w doniczce stojącej na wierzchu korzenie mogą przemarznąć.
Gdzie posadzić czyściec - w słońcu czy w półcieniu?
Czyściec wielkokwiatowy 'Superba' rośnie i w słońcu, i w półcieniu: brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze i katalog Związku Szkółkarzy Polskich podają słońce lub półcień, a katalog nazywa go cennym uzupełnieniem półcienistych rabat. Czyściec wełnisty woli słońce - Towarzystwo poleca mu pełne słońce, a uniwersytet NC State dopuszcza półcień i cień po południu w upały. Ogród botaniczny w Missouri ostrzega jednak, że zbyt dużo cienia może utrudniać obsychanie liści i sprzyjać chorobom. Czyściec wełnisty sadź w przepuszczalnej glebie - według Towarzystwa umiarkowanie żyznej, a według wiedeńskiego uniwersytetu BOKU w chłodnych, wilgotnych regionach raczej uboższej. Dla 'Superba' Towarzystwo podaje glebę przepuszczalną albo wilgotną, ale przepuszczalną.
Jak gęsto sadzić czyściec?
Czyściec wełnisty według polskiego atlasu roślin od sześciu do dwunastu roślin na metr kwadratowy, a według katalogu Związku Szkółkarzy Polskich dwanaście. Czyściec wielkokwiatowy 'Superba' rzadziej: katalog podaje zwykle od pięciu do siedmiu roślin na metr kwadratowy, a atlas dla gatunku od pięciu do dziewięciu. Brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze radzi zacząć od trzydziestu centymetrów między roślinami.
Kiedy przycinać czyściec?
Czyściec wełnisty nie wymaga cięcia, ale źródła radzą usuwać jego pędy kwiatowe, choć różnią się co do pory. Brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze pisze, że usuwanie kwiatów przedłuża życie rośliny, a po kwitnieniu kępa łysieje u nasady i wygląda niechlujnie - przekwitłe pędy ścina się w sierpniu przy samej ziemi. Ogród botaniczny w Missouri pisze, że wielu ogrodników usuwa pędy kwiatowe zaraz, gdy się pojawiają, a uniwersytet NC State - że kwiaty najlepiej usuwać, bo poprawia to wygląd liści i utrzymuje zwarty pokrój; polski atlas roślin radzi ścinać je pod koniec kwitnienia, co zagęszcza okrywę. W próbie w Chicago obfite kwitnienie osłabiało rośliny. Przekwitłe pędy czyśćca wielkokwiatowego 'Superba' Towarzystwo radzi usuwać, a w poradniku pisze, że czyściec wielkokwiatowy można po kwitnieniu dla porządku przyciąć, ścinając przekwitłe kwiaty tuż nad liśćmi. W próbie w Chicago 'Superba' kwitła powtórnie co roku, bez względu na to, czy przekwitłe kwiatostany usuwano, a ich usuwanie zapobiegało samosiewowi.
Kiedy i jak dzielić czyściec?
Czyściec wełnisty dzieli się, gdy kępa zaczyna zamierać placami. Brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze radzi wtedy wykopać ją, najlepiej wiosną, gdy rusza wzrost, wyrzucić zużyte kawałki, zwykle ze środka, i posadzić na nowo młode rozety co około trzydzieści centymetrów. Uniwersytet NC State pisze, że podział może być potrzebny mniej więcej co dwa-cztery lata, a Uniwersytet Wisconsin w artykule o odmianie 'Big Ears' - że kępy dzieli się co cztery-pięć lat albo wtedy, gdy zamiera ich środek, wiosną lub jesienią. Polski atlas roślin podaje podział czyśćca wełnistego w czerwcu i lipcu. Czyściec wielkokwiatowy 'Superba' Towarzystwo radzi dzielić wiosną, a atlas podaje dla gatunku podział zimą i wiosną, do początku maja.
Dlaczego czyściec wełnisty gnije?
Jego owłosione liście mogą zatrzymywać wilgoć - z wilgotnego powietrza, deszczu albo podlewania z góry. Ogród botaniczny w Chicago, ogród w Missouri i uniwersytet NC State piszą, że przy nadmiarze wilgoci liście są podatne na gnicie (ogród w Missouri wymienia też plamistości), a przy upale i wilgotnym powietrzu kępa może częściowo zamierać. Dlatego nie przelewaj czyśćca i nie sadź go w zbyt dużym cieniu, który może utrudniać obsychanie liści. Magazyn BBC Gardeners' World radzi gnijące liście usuwać od razu, a przy złym drenażu dać na dno dołka grubą warstwę żwirku.
Czy czyściec wełnisty jest zimozielony?
Źródła piszą różnie. Brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze nazywa go zimozielonym, a polska Wikipedia pisze, że liście utrzymują się przez całą zimę. Polski atlas roślin nazywa go jednak częściowo zimozielonym, ogród botaniczny w Missouri pisze, że w surowe zimy liście mocno tracą wygląd, a Uniwersytet Wisconsin - że odmiany 'Big Ears' i 'Cotton Boll' w zimnych rejonach i w surowe zimy zamierają prawie do ziemi albo do ziemi; przy 'Big Ears' radzi usuwać martwe liście wczesną wiosną. Czyściec wielkokwiatowy 'Superba' na zimę traci liście.
Czy czyściec jest mrozoodporny?
Tak. Polski atlas roślin przypisuje czyśćcowi wełnistemu i wielkokwiatowemu piątą strefę mrozoodporności, a katalog Związku Szkółkarzy Polskich dla odmiany 'Superba' - czwartą. Według opisanej w atlasie analizy zim z kilkudziesięciu lat z mapy Polski zniknęła najsurowsza wcześniej strefa mrozoodporności. Brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze daje czyśćcowi wełnistemu i 'Superba' najwyższą ocenę w swojej skali. Źródła ostrzegają za to przed mokrą ziemią zimą - sadź czyściec w przepuszczalnej glebie. Sadzonkę, której nie zdążysz posadzić przed zimą, wkop razem z doniczką w ziemię.
Czy czyściec wełnisty bardzo się rozrasta?
Rozrasta się płożącymi pędami, które ukorzeniają się na ziemi, i sam się wysiewa. Ogród botaniczny w Missouri pisze, że na żyznych glebach bywa umiarkowanie ekspansywny, a w części o problemach - że może się agresywnie rozrastać; uniwersytet NC State - że w dobrych warunkach może być ekspansywny. Uniwersytet Wisconsin pisze o odmianie 'Big Ears', że rozrasta się niezbyt agresywnie, a płytko ukorzenione rośliny łatwo wyrwać ręką. Czyściec wielkokwiatowy według kierownika ocen roślin w ogrodzie botanicznym w Chicago tworzy kępy, a nie rozłażące się płaty; ogród botaniczny w Missouri pisze jednak, że jego kępy z czasem tworzą gęstą okrywę, a katalog Związku Szkółkarzy Polskich - że 'Superba' szybko rozrasta się w gęste kępy.
Czy czyściec wełnisty jest inwazyjny?
Przeczytane źródła nie nazywają go gatunkiem inwazyjnym w Polsce. Polski atlas roślin pisze, że czasem przejściowo dziczeje z upraw, a w bazie „Gatunki obce w Polsce” Instytutu Ochrony Przyrody PAN go nie ma. Baza ogrodu botanicznego Kew wymienia kraje, do których został zawleczony, m.in. Niemcy, Czechy i Słowację oraz Wielką Brytanię - Polski na tej liście nie ma; czeska baza flory Pladias uznaje go w Czechach za gatunek zadomowiony. W ogrodzie rozrasta się płożącymi pędami i sam się wysiewa.
Czy czyściec wielkokwiatowy to bukwica?
Zależy od ujęcia. Baza ogrodu botanicznego Kew, brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze i katalog Związku Szkółkarzy Polskich zaliczają go do rodzaju bukwica jako Betonica macrantha, a polska lista roślin naczyniowych - do czyśćca, jako Stachys grandiflora. Polskie nazwy też są różne: czyściec wielkokwiatowy, bukwica kaukaska, bukwica wielkokwiatowa. Według niemieckiej Wikipedii bukwice znów uznaje się za osobny rodzaj, bo badania pokazały, że z czyśćcem są spokrewnione tylko daleko.
Czy czyściec jest pod ochroną?
Nie. Rozporządzenie o ochronie gatunkowej roślin nie obejmuje żadnego czyśćca ani bukwicy. Na polskiej czerwonej liście są jednak dwa dziko rosnące czyśćce: polny jako krytycznie zagrożony i roczny jako narażony. Czyściec wełnisty i wielkokwiatowy nie są u nas rodzime - pochodzą z obszaru od Turcji po Kaukaz i Iran.
Czy czyściec jest trujący?
Nie znaleźliśmy źródła, które by to rozstrzygało - ani w jedną, ani w drugą stronę. W bazie roślin trujących i nietrujących dla psów i kotów amerykańskiego towarzystwa ASPCA czyśćca wełnistego nie ma, ale ASPCA zastrzega, że jej lista nie jest pełna i że zjedzenie każdej rośliny może u psów i kotów wywołać wymioty i rozstrój żołądka.
Wybierz czyściec do swojego ogrodu - wełnisty o srebrnych liściach na słoneczne obrzeże rabaty albo kwitnącą 'Superba' do słońca i półcienia.
Zobacz czyśćce w sklepie →Przeczytaj też
Jak powstało to hasło
Tekst zredagowano z pomocą narzędzi AI wyłącznie na podstawie faktów ze źródeł wymienionych niżej, danych z zamówień naszego sklepu i informacji o naszej produkcji sadzonek w doniczkach. Nie prowadzimy obserwacji czyśćców w gruncie - to, co piszemy o roślinach w ogrodzie, pochodzi ze źródeł. Przypisy sprawdzono osobno, zdanie po zdaniu. Zdjęcia sadzonki i paczki pochodzą z naszej szkółki, a zdjęcia czyśćców w ogrodach - z Wikimedia Commons (autor i licencja pod każdym zdjęciem).
Opracowanie: Wojciech Borowski
Wojciech i Magdalena Borowscy od 2013 roku prowadzą szkółkę Byliny Farm w Starym Łomie, w której uprawiają byliny i trawy ozdobne w doniczkach i wysyłają je do ogrodów w całej Polsce. W 2025 roku dołączył do nich Bartosz - kolejne pokolenie ogrodników w rodzinie. W katalogu dzielą się sprawdzoną wiedzą o roślinach z oferty szkółki i spoza niej, opartą na próbach odmian, danych hodowców i ogrodów botanicznych.
Źródła
- Royal Horticultural Society: RHS Plants - Stachys byzantina, 'Big Ears', 'Silver Carpet', 'Cotton Boll', 'Primrose Heron'; Betonica macrantha 'Superba' (także jako Stachys macrantha 'Superba'); „How to grow Stachys and Betonica” (poradnik); strona rodzaju Stachys (Award of Garden Merit, Plants for Pollinators).
- Missouri Botanical Garden, Plant Finder: Stachys byzantina, 'Big Ears', Stachys macrantha i 'Superba'.
- NC State Extension, Gardener Plant Toolbox: Stachys byzantina.
- M. Snowarski, atlas-roslin.pl: Stachys byzantina (czyściec wełnisty) i odmiany 'Silver Carpet', 'Big Ears', 'Cotton Boll'; Betonica macrantha / Stachys grandiflora (czyściec wielkokwiatowy) i 'Superba'; Betonica i Stachys (klucze); Betonica officinalis; Stachys arvensis, S. annua, S. germanica; czerwona lista roślin (wykaz 2016); „Strefy mrozoodporności (USDA)”.
- Związek Szkółkarzy Polskich, e-katalog roślin: Stachys byzantina (czyściec wełnisty, opis J. Marcinkowskiego), 'Silver Carpet' (opis W. Szydło); Betonica macrantha (czyściec wielkokwiatowy, opis W. Szydło) i 'Superba' (opis J. Marcinkowskiego).
- Royal Botanic Gardens, Kew: Plants of the World Online - Stachys L., Stachys byzantina K.Koch, Betonica macrantha K.Koch (stan 2026).
- Wikipedia (pl) „Czyściec (roślina)”, „Czyściec wełnisty”, „Czyściec leśny”, „Czyściec błotny”, „Czyściec górski”, „Czyściec kosmaty”, „Czyściec prosty”, „Makatka zbójnica”; (en) „Stachys”, „Stachys byzantina”, „Betonica macrantha”, „Anthidium manicatum”; (de) „Zieste”, „Woll-Ziest”, „Betonien”.
- Chicago Botanic Garden: R. G. Hawke, „A Comparative Study of Cultivated Stachys”, Plant Evaluation Notes 27 (2005); Plant Finder: Stachys byzantina 'Silver Carpet'.
- R. Hawke (Chicago Botanic Garden), „Stachys Plant Trial: Which Ones Were Best”, Fine Gardening.
- University of Wisconsin-Madison Extension, Wisconsin Horticulture (S. Mahr): Stachys byzantina 'Big Ears'; Lamb's ear 'Cotton Boll'; Betonica (Stachys) 'Hummelo'.
- Universität für Bodenkultur Wien (BOKU), Pflanzenverwendung (S. Plenk): Stachys byzantina (karta PDF, Stauden Garten Grundsortiment).
- BBC Gardeners' World Magazine: „How to plant, grow and care for lamb's ear”.
- Oklahoma State University Extension, Plant ID: „Lamb's Ears”.
- Pacific Northwest Plant Disease Management Handbook (Oregon State University, Washington State University, University of Idaho): „Lamb's ear (Stachys byzantina) - Powdery mildew”.
- Rutgers NJAES Cooperative Extension: „Landscape Plants Rated by Deer Resistance”.
- ASPCA Animal Poison Control: „Toxic and Non-Toxic Plants” - lista dla psów i kotów (litera L).
- Pladias - Database of the Czech Flora and Vegetation: Stachys byzantina.
- A. Pliszko, „New and noteworthy vascular plant records from the Polish part of the Lithuanian Lakeland”, Acta Musei Silesiae, Scientiae Naturales 66: 113-116 (2017).
- Instytut Ochrony Przyrody PAN, baza „Gatunki obce w Polsce”: wyszukiwanie „Stachys”; Stachys arvensis, S. annua.
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. 2014 poz. 1409).
- Iowa State University Extension: „Overwintering Unplanted Trees, Shrubs and Perennials” (2025).
- Byliny Farm - cechy oferowanych odmian i zamówienia sklepu (także z Allegro).