Funkia (Hosta)

Kępy i liście

Funkie to byliny tworzące kopulaste kępy, z krótkim kłączem i mięsistymi korzeniami¹. Liście wyrastają z ziemi na wyraźnych ogonkach, mają łukowate nerwy zbiegające się przy wierzchołku, a blaszki bywają sercowate, okrągławe albo lancetowate, gładkie albo pomarszczone¹. Na zimę funkie tracą liście³. Atlas roślin pisze, że rozeta liści ma przeciętnie 20-50 cm wysokości i nieco większą średnicę, a pędy kwiatowe są wyższe, ale nie dominują nad liśćmi².

W naszych funkiach widać, jak różne potrafią być liście. 'Blue Cadet' ma według RHS sinoszare, jajowate liście z zaostrzonym wierzchołkiem, u starszych roślin lekko wgłębione³, a e-katalog Związku Szkółkarzy Polskich opisuje je jako stosunkowo małe, szaroniebieskawe⁵. 'August Moon' ma duże, sercowate, pofalowane liście, bladozielone do bladozłotych, a w cieniu zielonkawożółte⁵. 'Gold Standard' ma liście duże, grube i błyszczące, żółte z ciemnozielonym brzegiem; latem ich środek staje się jasnożółty⁵. 'Royal Standard' ma błyszczące, jasnozielone liście długości do 20 cm³.

Pstre liście

'Mediovariegata' ma według RHS liście silnie skręcone, długości ok. 15 cm, z dużym kremowobiałym polem środkiem³. 'Albomarginata' jest odwrotnością: ciemnozielone liście z nieregularnym kremowym brzegiem³, według e-katalogu ZSP także z szarozielonymi smugami i podwiniętym wierzchołkiem⁵. 'Aureomarginata' ma szerokie, sercowate liście długości 20-25 cm z wyraźnymi nerwami i nieregularnym żółtym brzegiem³, który na starszych liściach zielenieje, choć różnica barw zostaje widoczna przez cały sezon⁵. 'Colored Hulk' ma grube, lekko wklęsłe liście z żółtozielonym środkiem i szerokim, ciemnozielonym brzegiem³.

Kwiaty

Kwiaty funkii są lejkowate albo dzwonkowate, białe, niebieskawofioletowe lub fioletowe, zebrane w grono na pędzie zwykle dłuższym od liści¹. W Polsce funkie kwitną od ostatniej dekady czerwca do pierwszego tygodnia sierpnia; jedna roślina kwitnie przez 16-36 dni, a pojedynczy kwiat jest otwarty niecałe dwie doby¹. 'Royal Standard' ma pachnące białe kwiaty z liliowym nalotem, na pędach do 90 cm, późnym latem³, a 'Gold Standard' według e-katalogu ZSP - lawendowe, lekko pachnące kwiaty na pędach do 110 cm⁵.

Półcień i cień

W naturze funkie rosną w miejscach mniej lub bardziej cienistych i stale wilgotnych². RHS pisze, że wszystkie najlepiej rosną w półcieniu, w wilgotnej glebie⁴, a atlas roślin radzi unikać zarówno pełnego słońca, które może przypalić i zdeformować liście, jak i głębokiego cienia, w którym rośliny marnieją². Przy funkiach pstrych trzeba wyważyć światło: przy zbyt słabym wzór na liściach jest niewyraźny, przy zbyt silnym liście łatwo się przypalają². O innych roślinach do cienia piszemy we wpisie „Byliny do cienia i półcienia”.

Sine w cieniu, złote bliżej słońca

Według RHS funkie o sinych liściach najlepiej rosną w lekkim cieniu, a żółtolistne wolą trochę słońca⁴. Przy 'August Moon' RHS pisze, że w słonecznym miejscu jej żółte liście są wyraźniejsze³, a e-katalog ZSP - że jest dość odporna na słońce, ale najlepiej sadzić ją w miejscu jak najwidniejszym, bez bezpośredniego słońca⁵. 'Royal Standard' i 'Blue Cadet' RHS poleca na stanowisko słoneczne albo półcieniste³. Polska Wikipedia pisze z kolei, że szczególnego zacienienia wymagają funkie o liściach z niebieskim nalotem¹.

Gleba żyzna i wilgotna

E-katalog ZSP podaje dla naszych funkii glebę bardzo żyzną, próchniczną i stale wilgotną⁵. RHS pisze, że funkie lubią gleby żyzne, także ciężkie gliniaste, wzbogacone kompostem albo przekompostowanym obornikiem, ale nie nadają się do gleb suchych ani w miejsca wystawione na wiatr⁴. Na suchszych glebach lepiej radzą sobie funkie o grubszych, woskowych liściach⁴. Dla większości opisanych odmian RHS podaje odczyn kwaśny albo obojętny, a dla 'August Moon' i 'Colored Hulk' także zasadowy³. 'Gold Standard' i 'August Moon' e-katalog ZSP poleca też nad wodę⁵.

Sadzenie

Funkie można sadzić przez cały rok, ale RHS radzi unikać pełni lata, gdy jest gorąco i gleba bywa sucha⁴. Dołek kopie się tak głęboki jak bryła korzeniowa i dwa razy szerszy, roślinę sadzi na tej samej głębokości, podlewa i przez pierwsze lato regularnie podlewa w czasie suszy⁴. RHS radzi sadzić funkie do 90 cm od siebie, zależnie od wielkości odmiany⁴, e-katalog ZSP podaje 5-7 roślin na m²⁵, a atlas roślin - rozstawę 30-58 cm².

Podlewanie i nawożenie

W czasie suszy RHS radzi podlewać tak, żeby ziemia była przynajmniej lekko wilgotna na głębokość 15 cm; ściółka z kompostu albo przekompostowanego obornika zatrzymuje wilgoć i zwykle wystarcza za nawożenie, a na słabszych glebach można wczesną wiosną dać nawóz wieloskładnikowy⁴.

Cięcie

Funkii nie trzeba regularnie przycinać - usuwa się tylko uszkodzone liście, a jesienią, gdy liście zamierają, ścina się je razem ze starymi pędami kwiatowymi⁴. Przekwitłe pędy można też usunąć od razu, żeby roślina nie traciła sił na nasiona⁴.

Podział

Duże kępy RHS radzi dzielić co 4-5 lat, jesienią albo wczesną wiosną: kępę wykopać widłami, przeciąć ostrym szpadlem między pędami tak, żeby każda część miała jeden do trzech zdrowych pąków, i posadzić na tej samej głębokości⁴. Atlas roślin podaje podział przed ruszeniem wzrostu, w marcu lub kwietniu, albo po jego zakończeniu, pod koniec września i w październiku². Rośliny z podziału są takie same jak roślina mateczna i zakwitają według RHS od drugiego roku; z nasion odmian pstrych zwykle nie wyrastają takie same rośliny⁴.

Mrozoodporność

RHS daje wszystkim opisanym przez siebie funkiom z naszej oferty najwyższą ocenę H7 - mrozoodporne w najsurowszym klimacie kontynentalnej Europy, poniżej -20°C³, a e-katalog ZSP podaje dla opisanych przez siebie odmian strefę 4⁵. Według analizy M. Snowarskiego (roczne minima temperatur z lat 1976-2011) z Polski zniknęła najsurowsza strefa mrozoodporności 5b; najsurowsza strefa na jego mapie to 6a².

Późny start i przymrozki

Jesienią liście funkii zamierają, a roślina odpoczywa do połowy wiosny⁴. E-katalog ZSP zaznacza przy większości naszych odmian, że późno rozpoczynają wegetację⁵. Młode liście mogą uszkodzić wiosenne przymrozki - RHS radzi przykryć je wtedy dwiema, trzema warstwami agrowłókniny⁴.

Funkia w donicy zimą

W donicach funkiom zimą szkodzi nadmiar wody - RHS radzi ustawić je pod ścianą albo płotem, gdzie jest suchiej⁴. Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić funkii przed zimą, wkop doniczkę w ziemię⁸.

Ślimaki

Funkie są według RHS odporne na choroby, ale ślimaki potrafią ogołocić je z liści, jeśli się ich nie pilnuje⁴. Angielska Wikipedia dodaje, że szkody od ślimaków są częstsze w drugiej części sezonu, a niektóre odmiany wydają się na nie odporniejsze⁶. RHS radzi wybierać odmiany o grubszych liściach, które ślimaki zjadają rzadziej⁴ - grube liście ma m.in. 'Colored Hulk'³⁷, a według e-katalogu ZSP także 'Gold Standard'⁵. Uprawa w donicach może pomóc, ale tam pojawiają się z kolei opuchlaki⁴.

Przypalone i brązowe liście

Brązowe, przypalone liście to według RHS najczęściej skutek suchej gleby albo zbyt silnego słońca - najlepiej przesadzić funkię w bardziej cieniste miejsce⁴. W donicach, które łatwo przesychają, liście brązowieją na brzegach⁴.

Zwierzęta i wirusy

Liście i pędy funkii zjadają też jelenie i króliki, a korzenie - nornice⁶. RHS zaznacza przy naszych odmianach, że funkie mogą być podatne na wirusy³. Angielska Wikipedia opisuje wirusa X funkii (Hosta virus X), który przenosi się z sokiem roślin, a objawy mogą się pojawić dopiero po latach; porażone rośliny się niszczy⁶.

Psy i koty

Według angielskiej Wikipedii funkie zjedzone w dużej ilości mogą szkodzić psom, kotom i koniom, bo zawierają saponiny⁶.

Skąd nazwa

Naukowa nazwa Hosta upamiętnia Nicolausa Hosta (1761-1834), austriackiego botanika i lekarza cesarza Franciszka II¹. W Japonii funkie uprawia się od VIII wieku; pierwsze gatunki trafiły do ogrodów Europy pod koniec XVIII wieku z Chin, a gatunki japońskie sprowadził w XIX wieku Philipp Franz von Siebold¹.

Gatunki i odmiany

Do rodzaju należy dziś około dwudziestu gatunków, ale systematyka jest trudna - przez wieki uprawy i krzyżowania wielu formom i odmianom nadawano rangę gatunków¹. Funkia falista (H. undulata) jest dziś uznawana za odmianę uprawną, a funkia Fortunego (H. fortunei) - za synonim funkii sinej (H. sieboldiana)¹. RHS podaje 'Mediovariegata' jako synonim H. undulata var. undulata, 'Albomarginata' jako H. undulata var. albomarginata (też 'Thomas Hogg'), a 'Aureomarginata' jako H. fortunei var. aureomarginata (też 'Yellow Edge')³. Wyróżnienie RHS Award of Garden Merit mają 'Mediovariegata' i 'Aureomarginata'³. 'Royal Standard' to też 'Wayside Perfection'³, a 'Colored Hulk' to mutacja (sport) funkii 'Anne'⁷.

Funkia babkolistna i zapach

Funkia babkolistna (H. plantaginea) pochodzi z Chin; tworzy kopułę lśniących liści do 60 cm i od późnego lata do jesieni ma białe kwiaty, które bardzo mocno pachną nocą³. E-katalog ZSP opisuje jej odmianę wielkokwiatową z bardzo dużymi, białymi, pachnącymi kwiatami w sierpniu⁵. Pachnące kwiaty ma też nasza 'Royal Standard'³⁵.

Trzmiele na funkiach

Polskie badania pokazały, że kwiaty funkii odwiedzają głównie trzmiele, zbierające nektar i pyłek; pszczoły miodne zaglądają rzadko i zbierają tylko pyłek, bo długa, wąska rurka kwiatu utrudnia im dostęp do nektaru¹.