Werbena (Verbena)

Werbena patagońska to sztywno wzniesiona bylina o pędach silnie czworokątnych i szorstkich od szczecinowatych włosków⁵, z czasem drewniejących u nasady⁶. Liście skupiają się głównie w przyziemnej rozecie, a na pędach jest ich niewiele⁴³. Liście łodygowe są naprzeciwległe, siedzące i półobejmujące łodygę⁶; według Flora Zambesiaca mają (3)5-12(17,5) cm długości i do 3 cm szerokości, są piłkowane, sztywne i szorstkie, a górne - wąskie, długości 7-10,5 cm⁵. W górnej części pędów liście są zredukowane⁸, a bardzo długie międzywęźla sprawiają, że pędy wyglądają na prawie bezlistne⁶. NC State podaje cechę, która odróżnia ją od podobnej V. brasiliensis: liście głównej łodygi mają u nasady dwie uszkowate klapy³.

Kwiaty są drobne i lejkowate⁸, lawendowe do różowofioletowych i pachnące⁶. Tworzą gęste kłosy długości do 4,5 cm, zebrane zwykle po trzy w gęste, płaskie lub zaokrąglone skupienia⁵; e-katalog ZSP pisze, że główkowate kwiatostany poruszają się na wietrze⁸. Długość rurki korony źródła podają różnie: niemiecka Wikipedia 6-7 mm⁶, Flora Zambesiaca 3-4,75 mm⁵, a G. L. Nesom dla gatunku w ścisłym znaczeniu 4-6(-7) mm⁹. Owoc rozpada się na cztery brązowe rozłupki długości do ok. 2 mm⁶.

Jak wysoka rośnie

Źródła podają bardzo różne wysokości. Według RHS pędy dorastają do 2 m, a największa wysokość to 1,5-2,5 m¹; Flora Zambesiaca podaje do 2,5 m⁵, a National Botanic Garden of Wales - ok. 2 m¹⁶. Polskie źródła piszą o wysokości do 1,5 m: atlas roślin (0,2) 1-1,5 m⁷, e-katalog ZSP do 1,5 m⁸. Niemiecka Wikipedia podaje 50-180 cm⁶, a baza GALK - 80-120 cm w Europie Środkowej i do 250 cm w tropikach i subtropikach²⁴. Wśród źródeł amerykańskich Uniwersytet Wisconsin podaje 3-6 stóp (ok. 0,9-1,8 m)⁴, NC State 2-5 stóp (ok. 0,6-1,5 m)³, a Missouri Botanical Garden 2-4 stopy (ok. 0,6-1,2 m)²; Chicago Botanic Garden opisuje odmianę 'Buenos Aires', która w okolicy Chicago dorasta do końca sezonu do blisko 3 stóp (ok. 90 cm)²⁰. Średnia wysokość rośliny według zestawienia cytowanego w atlasie roślin to 72 cm⁷.

Kiedy kwitnie

Polskie źródła podają kwitnienie od lipca: atlas roślin - od lipca do października⁷, e-katalog ZSP - od lipca do jesieni⁸. Niemiecka Wikipedia pisze, że w Europie Środkowej werbena patagońska kwitnie zwykle od końca czerwca do października⁶, a baza GALK wyjaśnia różnicę: rośliny przezimowane kwitną od czerwca, a wysiane w danym roku - dopiero od połowy lipca, w obu przypadkach do października²⁴. Missouri Botanical Garden podaje kwitnienie od czerwca do przymrozków², Uniwersytet Wisconsin - od połowy lata do pierwszych przymrozków⁴, Chicago Botanic Garden dla odmiany 'Buenos Aires' - od lipca do października²⁰, a RHS - od lata do jesieni¹. Dla 'Bonnie Blue' RHS podaje kwitnienie od lata do jesieni¹, a brytyjskie centrum ogrodnicze Boma - od czerwca do września²⁵.

Skąd nazwa

Nazwa Verbena pochodzi z łaciny i znaczy „święta gałązka” - nawiązuje do liściastych gałązek werbeny pospolitej, które dawniej nosili kapłani⁶. Według Słownika języka polskiego PWN polskie słowo „werbena” to nowołacińskie verbena (za francuskim verveine), użyte zamiast łacińskiego verbenaca, czyli nazwy werbeny u Pliniusza; u źródła jest łacińskie verbenae - poświęcone gałązki i rózgi używane w obrzędach religijnych⁵⁰. Drugą polską nazwą rodzaju jest witułka⁶⁵⁰; atlas roślin podaje ją jako nazwę werbeny ogrodowej⁷.

Werbenę patagońską opisał Linneusz w 1753 roku w „Species Plantarum”⁵. Jako jej pochodzenie podał „Habitat in agro Bonariensi”; według G. L. Nesoma odnosiło się to do rośliny zilustrowanej przez Dilleniusa⁹. Epitet bonariensis znaczy „z Buenos Aires”⁶. W polskich źródłach funkcjonują dwie nazwy gatunku: atlas roślin, baza Instytutu Ochrony Przyrody PAN i „Wiadomości Botaniczne” używają nazwy werbena patagońska⁷⁴²⁴¹, a e-katalog Związku Szkółkarzy Polskich jako główną podaje nazwę werbena argentyńska, a patagońską - jako synonim⁸; polska Wikipedia wymienia obie⁶. Po angielsku to m.in. purpletop vervain i tall verbena⁶¹; spotykana też nazwa „Brazilian vervain” to według angielskiej Wikipedii wynik pomyłki z innym gatunkiem, V. brasiliensis⁶, a RHS podaje nazwę V. brasiliensis dla tej rośliny jako błędnie stosowaną¹. Synonim Verbena patagonica podają e-katalog ZSP i Missouri Botanical Garden⁸², ale nie ma go wśród dziesięciu synonimów, które wymienia Kew⁵.

Werbenowate to według ujęcia od trzydziestu dwóch do trzydziestu czterech rodzajów i około tysiąca gatunków, a centrum ich zróżnicowania leży w Ameryce Południowej⁶. Liczba gatunków samej werbeny też zależy od ujęcia: polska i angielska Wikipedia podają ok. 150, a tabela rodzajów werbenowatych w angielskiej Wikipedii, w wąskim ujęciu bez rodzaju Glandularia, przypisuje jej 57; Uniwersytet Wisconsin podaje ok. 250⁶⁴. Według angielskiej Wikipedii werbena dzieli się na diploidalną linię północnoamerykańską i poliploidalną południowoamerykańską; gatunkiem typowym jest europejska werbena pospolita, która wywodzi się z linii północnoamerykańskiej⁶. W Europie rosną dwa gatunki werbeny⁶.

Gatunki w ogrodach i w naturze

• werbena patagońska (V. bonariensis) - według Kew bylina, rosnąca głównie w strefie podzwrotnikowej⁵; o niej jest większość tego hasła;
• werbena oszczepowata (V. hastata) - pochodzi z Ameryki Północnej, gdzie rośnie na podmokłych, otwartych terenach nad rzekami; w Polsce uprawiana rzadko, tworzy kępy 70-120 cm z fioletowymi kwiatami, a jej odmiany 'Alba' i 'Rosea' kwitną na biało i na różowo⁷. Rozrasta się przez kłącza i lubi wilgotne stanowiska¹². RHS ocenia jej mrozoodporność na H5, wyżej niż werbeny patagońskiej¹, a Clemson pisze, że znosi zimno i wilgotną glebę znacznie lepiej niż werbena patagońska¹⁵; atlas roślin nazywa ją w pełni mrozoodporną, ale niezbyt długowieczną⁷;
• werbena żyłkowana (V. rigida) - tak nazywają ją polska Wikipedia i e-katalog ZSP⁶⁸; nazwa „werbena sztywna” należy do innego gatunku, V. stricta⁶. Pochodzi z Brazylii i Argentyny, dorasta do ok. 60 cm i latem ma pachnące, jaskrawopurpurowe lub amarantowe kwiaty; w klimacie umiarkowanym nie jest w pełni mrozoodporna, więc uprawia się ją z nasion jako jednoroczną⁶. Atlas roślin podaje ją bez polskiej nazwy, z wysokością do 55 cm i kwitnieniem od czerwca do października⁷. Na liście nagród RHS ma ocenę mrozoodporności H3¹, a według bazy gatunków inwazyjnych IUCN kontakt z nią może wywołać zapalenie skóry⁵¹;
• werbena pospolita, czyli werbena lekarska (V. officinalis) - jedyny gatunek werbeny zadomowiony we florze Polski⁶⁷: archeofit pochodzący z Europy, Azji i Afryki⁷, rosnący w rozproszeniu na całym niżu i pogórzu, najczęściej na południu, na suchych zboczach, przy drogach i w miejscach ruderalnych; ma 20-70 cm i kwitnie od czerwca do września⁶. Jej odmianę 'Bampton' (V. officinalis var. grandiflora) o ciemnopurpurowych liściach RHS ocenia na H6¹;
• werbena ogrodowa (V. ×hybrida) - mieszaniec nieznanego pochodzenia, znany tylko z uprawy, który nowsze ujęcia przenoszą do rodzaju Glandularia; to bylina, ale w Polsce ze względu na klimat uprawiana jako roślina jednoroczna⁶. Atlas roślin podaje 15-45 cm i kwitnienie od maja do października⁷.

Odmiany werbeny patagońskiej

'Bonnie Blue' RHS prowadzi jako odmianę werbeny patagońskiej: to karłowa, kępiasta bylina do 60 cm z gęstymi grupami drobnych, lawendowoniebieskich kwiatów od lata do jesieni, a jej liście jesienią czerwienieją¹. Jako sposób rozmnażania RHS podaje podział, ale ostrzega też, że bez kontroli odmiana może się uciążliwie wysiewać; hodowcy nie podaje¹. Nie ma jej wśród odmian w atlasie roślin ani w e-katalogu ZSP⁷⁸. Atlas wymienia odmiany 'Buenos Aires' o intensywnie liliowolawendowych kwiatach, karłową 'Little One' i niską 'Lollipop'⁷; 'Buenos Aires' Chicago Botanic Garden opisuje jako odmianę²⁰, a RHS podaje tę nazwę jako synonim gatunku¹. Nazwa handlowa nie zawsze oddaje pochodzenie: Meteor Shower, sprzedawana jako werbena patagońska, jest według patentu mieszańcem V. bonariensis × V. hybrida²⁷²⁸.

Werbena patagońska czy V. incompta?

Według rewizji G. L. Nesoma z 2010 roku to, co w USA nazywano werbeną patagońską, obejmuje dwa gatunki: częstszą V. incompta, o mniejszych kwiatach i bez gruczołków, oraz V. bonariensis w ścisłym znaczeniu, o większych, okazałych kwiatach i gruczołowatych łodygach, szypułkach i kielichach⁹. Według Nesoma większość zdjęć „Verbena bonariensis” w internecie przedstawia formę typową, czyli V. bonariensis w ścisłym znaczeniu, uprawianą dla okazałych, pachnących kwiatów; ma ona łodygi 80-150 cm (V. incompta 100-200 cm) i jest najwyraźniej na ogół niższa i wyraźniej jednoroczna⁹. V. incompta opisał P. W. Michael w 1995 roku na podstawie okazu z Australii, gdzie gatunek jest zawleczony; Munir (2002) i O'Leary i in. (2007) uważali ją jednak za typową werbenę patagońską, a okazałą formę nazywali var. conglomerata⁹. Kew traktuje var. conglomerata jako synonim werbeny patagońskiej⁵, a F. Verloove w 2011 roku podał V. incompta jako zadomowiony, ale przeoczony gatunek obcy we Włoszech i w Hiszpanii⁵². Weeds of Australia zaznacza, że werbenę patagońską często mylono z V. incompta³⁵, a nowozelandzka sieć ochrony roślin NZPCN - że długo ją z nią mylono³⁷. Warto o tym pamiętać, czytając doniesienia o jej inwazyjności.

Skąd pochodzi

Źródła różnie opisują naturalny zasięg werbeny patagońskiej. Kew podaje południowo-wschodnią i południową Brazylię oraz południe Ameryki Południowej: Argentynę, Chile, Paragwaj, Peru i Urugwaj, bez Kolumbii i Boliwii⁵. Angielska Wikipedia pisze o ciepłych rejonach Ameryki Południowej od Kolumbii i Brazylii po Argentynę i Chile⁶, e-katalog ZSP - o obszarze od Patagonii po Urugwaj i południe Brazylii⁸, a artykuł w „Wiadomościach Botanicznych”, za Nesomem, o południowej Brazylii, Urugwaju, Paragwaju i północnej Argentynie⁴¹. Według Kew gatunek zawleczono do kilkudziesięciu regionów świata, w Europie m.in. do Niemiec, Wielkiej Brytanii, Austrii, Belgii, Czech i Słowacji, Szwecji, Hiszpanii, Portugalii i Włoch; Polski na tej liście nie ma⁵.

Jak trafiła do ogrodów

Okaz werbeny patagońskiej zebrał w Buenos Aires w 1726 roku John Mylam, lekarz Kompanii Mórz Południowych; podczas rejsu do Anglii nasiona wysypały się z niego do papierowych kopert¹⁰. Wyhodował je aptekarz królewski James Sherard w ogrodzie w Eltham, a J. Dillenius skatalogował rośliny w „Hortus Elthamensis” z 1732 roku¹⁰. Uniwersytet Wisconsin pisze, że jako roślinę ozdobną pierwsi uprawiali ją w 1726 roku James i William Sherardowie⁴, a według BSBI trafiła do brytyjskich ogrodów najpóźniej w 1732 roku¹¹.

RHS zaleca dla werbeny patagońskiej pełne słońce i wystawę zachodnią lub południową oraz glebę umiarkowanie żyzną, wilgotną, ale przepuszczalną, albo po prostu przepuszczalną - kredową, piaszczystą lub średnią (piaszczysto-gliniastą), o odczynie kwaśnym, obojętnym lub zasadowym¹. Atlas roślin podaje stanowisko słoneczne lub lekko ocienione, ciepłe i osłonięte od wiatru, glebę świeżą i przepuszczalną i pisze, że roślina ma niskie wymagania i znosi suszę⁷; e-katalog ZSP - że ma małe wymagania glebowe, znosi suszę i lubi słońce⁸. Lekkie zacienienie dopuszczają też NC State i National Botanic Garden of Wales³¹⁶, ale RHS radzi unikać miejsc zacienionych, a także zimnych i narażonych na przymrozki¹.

Żyzność gleby - źródła się różnią

RHS podaje glebę umiarkowanie żyzną i pisze, że werbeny w gruncie nie wymagają nawożenia¹, Missouri Botanical Garden - że werbena patagońska znosi glebę ubogą, jeśli ma dobry drenaż², a e-katalog ZSP - że ma małe wymagania glebowe⁸. Uniwersytet Wisconsin zaznacza z kolei, że na ubogiej glebie rośnie poprawnie, ale najlepiej na żyznej, z dużą ilością materii organicznej⁴.

Wilgotność i drenaż

Missouri Botanical Garden podaje jako najlepszą glebę równomiernie wilgotną i przepuszczalną², a NC State - warunki od przeciętnych do suchych³. Gdzie gleba stale jest bardzo mokra, RHS radzi uprawiać werbeny w pojemnikach albo na podwyższonych rabatach¹. Hodowca Benary w karcie technicznej odmiany nasiennej Finesse pisze, że w uprawie werbeny najgorsze jest zastoisko wody, które prowadzi do gnicia korzeni, dlatego ważne jest przepuszczalne podłoże²².

Wiatr i podpory

Werbena patagońska ma sztywne pędy: BBC Gardeners' World i Friends of the Botanical Gardens Sheffield piszą, że mimo wysokości nie wymaga podpór¹⁴¹³, a Uniwersytet Wisconsin - że raczej się nie wykłada⁴. RHS radzi jednak sadzić ją w miejscu osłoniętym, bo silny wiatr może łamać pędy¹.

O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.

Sadzenie

RHS radzi sadzić zimotrwałe werbeny rabatowe, takie jak werbena patagońska, wiosną, gdy gleba jest wilgotna i zaczyna się ogrzewać¹; Craven College też zaleca sadzenie wiosną, żeby roślina uniknęła zimowej wilgoci¹⁷. Missouri Botanical Garden radzi wysadzać rozsadę i kupione rośliny po przymrozkach², a atlas roślin podaje dla rozsady termin od końca kwietnia do maja⁷. Rozstawę źródła podają różnie: Johnny's Selected Seeds 45-60 cm²¹, Uniwersytet Wisconsin ok. 60 cm⁴, a według NC State roślina potrzebuje 30-90 cm miejsca³. Uniwersytet Wisconsin dodaje, że uszczknięcie pierwszych pędów młodej rośliny pobudza rozgałęzianie i daje bardziej zwarty pokrój, ale można też zostawić roślinę w jej naturalnej, luźnej formie⁴.

Cięcie

RHS radzi nie ścinać werbeny jesienią: owocostany są zimą pokarmem dla ptaków jedzących nasiona, a roślina może się wtedy wysiać¹. Stare pędy ścina się wiosną, gdy od podstawy rusza nowy wzrost - daje to więcej pędów i kwiatów¹; BBC Gardeners' World radzi nie ścinać martwych pędów, dopóki wiosną nie wyrosną nowe¹⁴. Clemson pisze o werbenach ogólnie, że jesienią można je lekko przyciąć dla porządku, a mocno - dopiero wiosną, bo zbyt silne cięcie jesienią obniża mrozoodporność¹⁵. Według Friends of the Botanical Gardens Sheffield wczesną wiosną zwykle przycina się ją do ok. 10 cm, bo w łagodne zimy może się zrobić krzaczasta, a bez cięcia rośliny wyciągają się i przewracają¹³. NC State zachęca, żeby martwe pędy ściąć na wysokość 30-60 cm i zostawić, aż same się rozpadną - w pustych w środku łodygach gniazdują rodzime dzikie pszczoły³. Odmianę 'Bonnie Blue' RHS radzi ściąć przy ziemi wczesną wiosną¹.

Samosiew

Werbena patagońska chętnie się wysiewa¹⁵. Według zestawienia cytowanego w atlasie roślin większość nasion pada 1-5 m od rośliny, a dalej roznoszą je ludzie⁷. Na glebach przepuszczalnych i żwirowych samosiew może być bardzo obfity¹⁷, a na rabacie pokrytej grubą ściółką werbena się nie wysieje¹⁹. Uniwersytet Wisconsin pisze, że w zimnym klimacie siewki pojawiają się późno, nawet w czerwcu, dlatego wiosną nie należy za bardzo ruszać gleby; nadmiar siewek przerywa się, przesadza albo usuwa, zostawiając rośliny co ok. 60 cm⁴. RHS radzi wykopywać siewki i szybko przesadzać je w lepsze miejsce, a potem podlać¹. Według felietonu Radia Kraków po długiej zimie i późnym kiełkowaniu samosiewy mogą w danym roku nie zakwitnąć⁴⁹. Siewki odmian nie muszą powtarzać ich cech - RHS zaznacza to przy 'Lollipop'¹.

Wysiew i sadzonki

Werbena patagońska z siewu kwitnie w pierwszym roku⁶²³. RHS radzi wysiewać wieloletnie werbeny w pomieszczeniu w marcu lub kwietniu albo do gruntu w maju¹, atlas roślin - na rozsadę od końca lutego do marca albo do gruntu jesienią⁷, a Uniwersytet Wisconsin - w pomieszczeniu 8-12 tygodni przed ostatnim przymrozkiem⁴. Co do przygotowania nasion źródła się różnią: według angielskiej Wikipedii kiełkują bez przygotowania⁶, Landscape Ontario radzi trzymać je przed siewem dwa tygodnie w wilgotnym podłożu w lodówce²³, a Johnny's Selected Seeds pisze, że przełamaniu spoczynku pomagają chłodne noce (16°C) na przemian z ciepłymi dniami (30°C)²¹. Uniwersytet Wisconsin radzi przykrywać nasiona cienką warstwą podłoża, bo kiełkują w ciemności⁴, a hodowca Benary w karcie odmiany Finesse pisze, że do kiełkowania światło nie jest potrzebne²². Kiełkowanie trwa według Johnny's 14-28 dni²¹, a według Landscape Ontario 14-90 dni²³. Werbenę patagońską można też rozmnażać sadzonkami zielnymi⁶ - atlas roślin opisuje sadzonki pędowe wierzchołkowe z przezimowanych roślin matecznych⁷.

Podlewanie i nawożenie

Według RHS werbeny posadzone w gruncie nie wymagają nawożenia, a po ukorzenieniu podlewa się je tylko w czasie dłuższej suszy; rośliny w pojemnikach trzeba regularnie podlewać, a po pierwszym miesiącu zasilać płynnym nawozem bogatym w potas¹. Uniwersytet Wisconsin też pisze, że werbena patagońska jest dość odporna na suszę i po ukorzenieniu nie wymaga podlewania poza okresami suszy⁴.

Krótkowieczność

Clemson nazywa werbenę patagońską krótkowieczną byliną, która chętnie się wysiewa¹⁵, a Friends of the Botanical Gardens Sheffield piszą, że zwykle żyje 2-5 lat¹³. Clemson dodaje, że większość werben jest krótkowieczna i trzeba je wymieniać co 2-3 lata¹⁵. Według poradnika RHS werbena patagońska jest zimotrwała w większości Wielkiej Brytanii i powinna żyć kilka lat¹.

Według analizy danych z lat 1976-2011 z Polski zniknęła najsurowsza strefa mrozoodporności 5b, a strefa 6b objęła niemal całe południe kraju⁷. Atlas roślin przypisuje werbenie patagońskiej strefę 7b i określa jej zimowanie jako niepewne⁷. Strefa 7b (średnie minimum od -14,9 do -12,2°C) obejmuje w Polsce tylko wąski pas wybrzeża Bałtyku, a strefa 7a - większość Pomorza Zachodniego i Wielkopolski⁷. M. Snowarski wyjaśnia, że roślina w najchłodniejszej podanej dla niej strefie może na sprzyjającym stanowisku przetrwać kilkanaście-kilkadziesiąt lat, ale w przeciętnych warunkach raz na kilka-kilkanaście lat ostra zima ją uszkodzi albo zabije; dość bezpiecznie można się czuć dopiero w strefie o 2-3 przedziały (literowe) cieplejszej⁷.

Źródła amerykańskie podają strefy USDA 7-11 (Missouri Botanical Garden, NC State) albo 7a-11b (Uniwersytet Wisconsin)²³⁴; Missouri Botanical Garden dodaje, że w strefie 6 werbena patagońska może się utrzymać w osłoniętym miejscu, jeśli pozwoli się jej wysiewać². Źródła brytyjskie i niemieckie podają mniejszą odporność na mróz: RHS ocenia ją na H4, czyli jako zimującą w większości Wielkiej Brytanii przy mrozach od -5 do -10°C¹, Friends of the Botanical Gardens Sheffield - do -10°C¹³, a niemiecka Wikipedia - do ok. -9°C, czyli strefę 8b⁶. Według bazy GALK w Europie Środkowej jest dostatecznie zimotrwała tylko w klimacie winorośli albo w wyjątkowo osłoniętych miejscach²⁴.

Samosiew zamiast zimowania

Według atlasu roślin w cieplejszych rejonach Polski werbena patagońska zimuje w gruncie i może się odnawiać z samosiewu⁷, a według e-katalogu ZSP poza najcieplejszymi rejonami kraju może przemarzać, ale zawiązuje nasiona, rozsiewa się i w ten sposób utrzymuje się z roku na rok⁸. Baza GALK pisze, że w Europie Środkowej zwykle zimą zamiera i odnawia się z nasion, a w surowszych rejonach często utrzymuje się dzięki obfitemu samosiewowi, choć zmienia miejsce w ogrodzie²⁴. Według RHS nawet jeśli rośliny nie przetrwają zimy, wiosną mogą pojawić się siewki¹, a Friends of the Botanical Gardens Sheffield piszą, że młode rośliny często pojawiają się wiosną nawet wtedy, gdy roślina mateczna nie przetrwała szczególnie mroźnej zimy¹³.

Bylina czy roślina jednoroczna?

W chłodniejszym klimacie werbenę patagońską uprawia się jako roślinę jednoroczną - piszą tak NC State i Uniwersytet Wisconsin³⁴, a niemiecka Wikipedia - że zwykle uprawia się ją jak jednoroczną, bo jest wieloletnia tylko w łagodnym klimacie⁶. W Kanadzie często uprawia się ją jako jednoroczną²³. W Oklahomie często rośnie jak roślina jednoroczna, w osłoniętym miejscu z wystawą południową może przetrwać łagodne zimy, a nawet gdy nie przezimuje, często utrzymuje się w ogrodzie przez kilka lat dzięki samosiewowi¹⁸. Felieton Radia Kraków podaje, że w naszym klimacie najczęściej uprawia się ją jak roślinę jednoroczną, bo mróz niszczy jej część nadziemną⁴⁹. Źródła botaniczne i szkółkarskie opisują ją różnie: Kew, atlas roślin i e-katalog ZSP - jako bylinę⁵⁷⁸, USDA - jako roślinę jednoroczną, dwuletnią lub wieloletnią¹², a „Wiadomości Botaniczne” - jako roślinę jednoroczną⁴¹.

Okrycie i mokra zima

RHS zaleca, żeby w chłodnych rejonach chronić werbenę patagońską na zimę suchą ściółką¹. W poradniku dodaje, że wiele wieloletnich werben nie przeżywa bardzo zimnej i mokrej zimy, dlatego jesienią warto grubo przykryć strefę korzeni suchą ściółką ze słomy¹, a na karcie odmiany 'Bonnie Blue' radzi okryć ją na początku zimy głęboką, suchą ściółką¹. BBC Gardeners' World też radzi chronić korzenie słomą lub ściółką i pisze, że jeśli werbeny giną zimą, mogło je zabić połączenie zimna i mokra; komu trudno je przezimować, temu jako zabezpieczenie poleca jesienne sadzonki¹⁴. Craven College ostrzega, że zimą roślina może zgnić¹⁷. Gruba ściółka ma jednak wadę: według Indiana Public Media na rabacie pokrytej grubą ściółką werbena patagońska się nie wysieje¹⁹.

Zimowanie w pomieszczeniu

Atlas roślin opisuje kłopotliwy, ale możliwy sposób: przezimowanie silnie przyciętych roślin matecznych w pomieszczeniu (powyżej 0°C) i pobranie z nich wiosną sadzonek⁷. Według bazy GALK kępy można późną jesienią wykopać i przezimować bez mrozu, np. w piwnicy²⁴. E-katalog ZSP sugeruje, żeby niską odmianę 'Lollipop' w chłodniejszych rejonach uprawiać w pojemnikach zimowanych w chłodnych pomieszczeniach⁸.

Gdy nie zdążysz posadzić przed zimą

Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić werbeny przed zimą, wkop doniczkę w ziemię²⁶. Werbeny w pojemnikach RHS radzi przenieść na zimę do szklarni albo innego osłoniętego miejsca, np. na ganek¹.

Choroby i szkodniki

Missouri Botanical Garden pisze, że werbena patagońska nie ma poważnych problemów ze szkodnikami ani chorobami - trzeba tylko uważać na mączniaka prawdziwego². Według Uniwersytetu Wisconsin mączniak daje białe plamy, ale nie szkodzi roślinie znacząco⁴, a atlas roślin pisze, że werbenę patagońską rzadko atakują mszyce i choroby⁷. RHS wymienia mszyce, wciornastki i skoczki oraz mączniaki prawdziwe¹, a NC State - mączniaka prawdziwego i chorobę bakteryjną, którą nazywa Southern Bacterial Wilt³. Clemson pisze o werbenach ogólnie: w nadmiernie wilgotnej glebie może wystąpić zgnilizna korzeni wywołana przez Pythium lub Rhizoctonia, mączniak atakuje najczęściej rośliny, które mają za mało słońca albo są osłabione silną suszą, a ze szkodników najczęstsze są mszyce, mączliki, wciornastki, miniarki i roztocza - te ostatnie głównie na roślinach silnie przesuszonych¹⁵.

W czerwcu 2017 roku w ogrodzie przydomowym w powiecie nowotomyskim kilkanaście roślin werbeny patagońskiej więdło, a ich łodygi ulegały nekrozie i gniły; sprawcą był grzyb Sclerotinia sclerotiorum⁴⁴. Autorka, K. Pieczul z Instytutu Ochrony Roślin - PIB w Poznaniu, podaje, że według jej wiedzy to pierwsze na świecie doniesienie o tym grzybie na werbenie patagońskiej⁴⁴.

Samosiew - kiedy bywa kłopotem

RHS ostrzega, że werbena patagońska może stać się uciążliwa przez obfity samosiew, jeśli się jej nie pilnuje - ten sam zapis jest na kartach odmian 'Lollipop' i 'Bonnie Blue'¹. BBC Gardeners' World pisze, że zimotrwałe werbeny zwykle nie sprawiają kłopotów, ale w gorących i suchych warunkach mogą się wysiewać aż za dobrze i stać się inwazyjne¹⁴. Według Uniwersytetu Wisconsin w łagodnym klimacie werbena patagońska bywa chwastem, ale w Wisconsin i innych zimnych rejonach nie jest nadmiernie ekspansywna, choć w sprzyjających miejscach często się wysiewa, jeśli nie usuwa się przekwitłych kwiatów⁴. Clemson i National Botanic Garden of Wales piszą, że nie zagłusza innych roślin¹⁵¹⁶. W ocenie kalifornijskiej rady Cal-IPC wyliczono, że jedna roślina daje ponad 1000 nasion, a roznoszą je zwierzęta, wiatr i woda³¹. Żeby ograniczyć samosiew, North Wales Wildlife Trust radzi ścinać przekwitłe kwiatostany³⁸, a Chicago Botanic Garden na karcie odmiany 'Buenos Aires' zaleca to w strefach USDA 7-10, żeby siewki nie zadomowiły się w środowisku naturalnym²⁰.

Werbena patagońska w Polsce

Atlas roślin podaje werbenę patagońską jako takson uprawiany, który czasami przejściowo dziczeje z uprawy (ergazjofigofit)⁷. Baza „Gatunki obce w Polsce” Instytutu Ochrony Przyrody PAN uznaje ją za gatunek obcy, sporadycznie stwierdzany w środowisku, bez informacji o rozmnażaniu się; do 2025 roku odnotowano ją na jednym stanowisku, w Krakowie⁴². W „Wiadomościach Botanicznych” opisano krakowskie stanowisko z 16 lipca 2023 roku: na terenie ruderalnym za ogrodzeniem Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego rosło pięć roślin, które uciekły z ogrodu; autor uznał werbenę patagońską za ergazjofigofit, a jej spontaniczne rozprzestrzenianie się - za wymagające dalszych badań⁴¹. Baza GBIF ma więcej polskich zapisów: 47 rekordów, głównie zweryfikowanych obserwacji z serwisu iNaturalist z lat 2020-2026 z wielu województw; jedna z nich, z lipca 2026 roku na Dolnym Śląsku, opisuje kilka kwitnących roślin, które same rozsiały się poza ogrody - w szczelinach chodnika i przy murze⁴³.

Werbena patagońska za granicą

W USA według NC State zdziczała od Karoliny Północnej po Florydę i na zachód po Teksas, a niektóre źródła nazywają ją inwazyjną³. Uciekła z upraw na terenach zaburzonych na południowym wschodzie USA i w Kalifornii; na listy gatunków inwazyjnych wpisały ją m.in. Cal-IPC, Georgia Exotic Pest Plant Council i hrabstwo Arlington w Wirginii³³. Cal-IPC daje jej kategorię „do obserwacji”: w ocenie ryzyka z 2016 roku dostała 18 punktów, a wynik powyżej 15 oznacza wysokie ryzyko inwazji³¹. Stan Waszyngton wpisał ją w 2012 roku na listę obserwacyjną³², a hawajska ocena ryzyka z 2022 roku zaliczyła ją do kategorii wysokiego ryzyka³⁰. Uniwersytet Florydy uznał z kolei, że roślina nie stanowi problemu w żadnej strefie Florydy - ale jego ocena dotyczy V. incompta, a nazwę werbeny patagońskiej traktuje jako jej synonim³⁴.

W Australii werbena patagońska jest uznawana za chwast środowiskowy w Wiktorii, Nowej Południowej Walii, Queenslandzie, na Tasmanii i w Terytorium Stołecznym, ale żaden stan nie wpisał jej na urzędową listę chwastów zwalczanych³⁵. W XIX wieku tak szybko rozprzestrzeniła się na nizinach Nowej Południowej Walii i Queenslandu, że botanik von Mueller miał podobno nazwać te tereny „Verbena Plains”³⁵. Według Uniwersytetu Wisconsin zdziczała też m.in. w Kalifornii, Teksasie i na południu Afryki⁴; w RPA tworzyła z Datura ferox i Argemone subfusiformis zbiorowiska pokrywające do 60% powierzchni³¹. W Japonii występuje niemal w całym kraju i jest notowana od późnych lat 40. XX wieku; prawdopodobnie uciekła z uprawy i może konkurować z roślinnością nadrzeczną, ale nie jest objęta przepisami³⁶. W Nowej Zelandii zdziczała w 1871 roku, ale prawdziwa werbena patagońska jest tam rzadka w naturze i spotyka się ją głównie jako zbiega z ogrodów w miastach³⁷.

W Wielkiej Brytanii BSBI uznaje ją za gatunek obcy: poza uprawą pierwszy raz zanotowano ją w Bristolu w 1949 roku, a od 2000 roku jej zasięg na południu kraju wyraźnie się powiększył, głównie w pobliżu siedzib ludzkich i w miastach - rośnie na chodnikach, u podstaw murów i płotów, na wysypiskach i nieużytkach¹¹. North Wales Wildlife Trust nazywa ją potencjalnie inwazyjną, ale zaznacza, że nie jest objęta przepisami o gatunkach inwazyjnych³⁸. W Niemczech baza FloraWeb podaje jej nietrwałe wystąpienia³⁹, a w Czechach to gatunek przejściowy, pierwszy raz stwierdzony w naturze w 2002 roku⁴⁰. Według badań z niektórych krajów europejskich, cytowanych w „Wiadomościach Botanicznych”, werbena patagońska prawdopodobnie łatwo ucieka z ogrodów, ale zwykle nie tworzy trwałych populacji; zadomowienie w Europie potwierdzono dotąd we Włoszech i w Holandii⁴¹.

Czy jest trująca

Na listach roślin trujących i nietrujących ASPCA dla psów, kotów i koni nie ma żadnego gatunku werbeny⁴⁵, a komisja ds. chwastów stanu Waszyngton pisze, że nie wiadomo, by werbena patagońska była trująca³². Hawajska ocena ryzyka przytacza australijskie źródło, według którego podejrzewano ją o powodowanie chorób, poronień lub padnięć bydła, ale na podstawie „raczej niejednoznacznych” dowodów; inne cytowane tam źródła piszą o braku dowodów toksyczności³⁰. Trujące według ASPCA są inne rośliny z rodziny werbenowatych, które po angielsku mają w nazwie słowo verbena: Aloysia triphylla (lemon verbena) i Lantana camara (shrub verbena)⁴⁵. NC State i Uniwersytet Wisconsin piszą, że werbena patagońska jest odporna na zgryzanie przez jelenie i króliki³⁴, a ulotka Rutgers wymienia ją wśród roślin, których smak jeleniom nie odpowiada⁴⁶.

Werbena a owady

W pięcioletnim badaniu R. Rollings i D. Goulsona (2014-2018) w szkółce w południowym Oxfordshire, opartym na ponad 9000 obserwacji owadów na 111 odmianach roślin ozdobnych, werbena patagońska najsilniej ze wszystkich badanych roślin przyciągała motyle⁴⁷. Według Butterfly Conservation w jednym z ogrodów motyle kilku gatunków wybierały wysoką werbenę patagońską zamiast innych kwitnących roślin⁴⁸. Niemiecka Wikipedia pisze, że kwiaty dają nektar i przyciągają zwłaszcza pszczoły miodne, trzmiele i inne dzikie pszczoły, motyle i bzygowate⁶; RHS pisze, że jej kwiaty są dobrym źródłem nektaru dla owadów zapylających, i umieszcza ją na liście Plants for Pollinators¹, a atlas roślin zalicza do roślin miododajnych⁷. Polska Wikipedia wymienia werbeny wśród roślin, z których nektar spija fruczak gołąbek⁶. W USA werbena patagońska przyciąga też kolibry²³, a jej nasiona od późnego lata do zimy zjadają ptaki³.