Szarotka (Leontopodium)

Szarotka alpejska ma według polskiej Wikipedii 5-20 cm wysokości i nierozgałęziony, słabo ulistniony pęd bez rozłogów; liście są wąskolancetowate, skrętoległe i szarawoniebieskie, a przy ziemi roślina tworzy kępkę szerszych liści różyczkowych na dłuższych ogonkach². Szwajcarska InfoFlora, za Flora Helvetica, opisuje całą roślinę jako biało-filcowato i pajęczynowato owłosioną⁹, RHS - jako bylinę o wąskich, szarozielonych liściach¹, a Instytut Dendrologii PAN pisze o widocznych srebrzystopopielatych włoskach (kutnerze) na liściach i łodydze⁵.

Biała gwiazda to nie płatki

Koszyczki szarotki są zebrane w szczytowy, baldaszkowaty kwiatostan, a pod nimi kilka dużych liści tworzy okrywę podkwiatostanową - według polskiej Wikipedii laicy biorą te liście za płatki². Instytut Dendrologii PAN pisze, że to właśnie liście podkwiatostanowe nadają kwiatom charakterystyczny, gwiaździsty wygląd⁵. Według niemieckiej Wikipedii gwiazdę tworzy 5-15 lśniąco białych liści otaczających 2-12 jednakowych koszyczków, a każdy koszyczek ma 60-80 białożółtych kwiatów rurkowatych: brzeżne, bardzo wąskie, są żeńskie, a środkowe, większe - męskie; całość to kwiat pozorny². InfoFlora podaje koszyczki długości 5-7 mm, zebrane po 2-10, z żółtawymi kwiatami rurkowatymi, i 5-15 gwiaździście rozpostartych liści wokół nich⁹. Owocem są drobne niełupki długości ok. 1 mm z puchem kielichowym 3-4 mm, roznoszone przez wiatr².

Po co szarotce biały filc

Tatrzański Park Narodowy podaje szarotkę jako najbardziej znany przykład kutneryzacji - pokrycia rośliny gęstymi, splątanymi włoskami, które dają izolację cieplną i chronią przed nadmiernym parowaniem w warunkach wysokogórskich⁶. Instytut Dendrologii PAN pisze, że kutner chroni roślinę przed mrozem i nadmiernym parowaniem⁵, a angielska Wikipedia - że gęste włoski prawdopodobnie chronią ją przed zimnem, suszą i promieniowaniem ultrafioletowym². Pomiary fizyków z Uniwersytetu w Namur (Vigneron i in., 2005) wspierają tezę, że biały filc liści podkwiatostanowych pochłania bliski nadfiolet (UVA), zanim dotrze on do żywych komórek, a światło widzialne odbija i przepuszcza niemal bez pochłaniania¹⁰. Ci sami autorzy piszą, że białe owłosienie uważa się za ochronę przed parowaniem, bo szarotka rośnie w bardzo suchych i wietrznych miejscach i jest szczególnie odporna na suszę¹⁰. Olśniewająca biel bierze się według niemieckiej Wikipedii z tysięcy pęcherzyków powietrza w splątanych, kędzierzawych włoskach, które odbijają światło; ma też być sygnałem dla owadów szukających nektaru².

Na nizinie biel bywa słabsza: według niemieckiej Wikipedii szarotki uprawiane na nizinach wytwarzają tylko szarobiałe kwiatostany², według brytyjskiej szkółki Hayloft w łagodniejszym klimacie roślina ma mniej białego owłosienia i jest bardziej szarozielona¹⁹, a polska Wikipedia pisze, że na nizinach szarotka bywa słabo wybarwiona i mało żywotna².

Jak wysoka rośnie

Polska Wikipedia i atlas roślin podają 5-20 cm²³, e-katalog Związku Szkółkarzy Polskich (ZSP) do 20 cm⁸, a RHS opisuje bylinę do 20 cm, choć w polu maksymalnej wysokości podaje 0,1-0,5 m¹. Źródła ogrodnicze podają też inne liczby: według północnoamerykańskiego towarzystwa ogrodów skalnych NARGS szarotka może w uprawie dorastać do 30 cm, a w naturze często jest niższa²²; Michigan State University (MSU) podaje 15-30 cm¹⁷, a kanadyjska szkółka Valleybrook (perennials.com) 15-20 cm¹⁸. Wysokości odmian podajemy w części o odmianach.

Kiedy kwitnie

Źródła podają różne terminy. Polska Wikipedia, za opisem roślin tatrzańskich, podaje lipiec-sierpień i pisze, że najpierw zakwitają środkowe koszyczki², e-katalog ZSP - czerwiec-sierpień⁸, a niemiecka Wikipedia - lipiec-wrzesień². Michigan State University podaje lipiec-sierpień¹⁷, a RHS, dla warunków brytyjskich, późną wiosnę i wczesne lato¹. Według niemieckiej Wikipedii biały kwiat pozorny utrzymuje się aż do zimy - stąd retoromańska nazwa Alvetern, od słów „biały” i „wieczny”². Terminy kwitnienia odmian podajemy w części o odmianach.

Jak żyje kępa

W badaniu dwóch populacji w Alpach Szwajcarskich R. Keller i P. Vittoz z Uniwersytetu w Lozannie (2015) opisali, że po kwitnieniu obumiera stożek wzrostu rozety; w następnym roku pod dawną rozetą wyrastają jeden-dwa pąki boczne, z których powstają krótkie kłącza (poniżej 2 cm), rozkładające się po czterech latach¹³. Nowy pęd tworzy najpierw płonne rozety i zakwita po 2-4 latach, zależnie od warunków klimatycznych¹³. Kolonia liczy 1-5, najwyżej 30 płonnych rozet i kilka pędów kwiatowych; każda rozeta kwitnie tylko raz, ale rozgałęzianie się kępy zapewnia całej roślinie długowieczność¹³. Ile szarotka żyje w ogrodzie, piszemy w części „Sadzenie i pielęgnacja”.

Rodzaj liczy według Kew pięćdziesiąt dziewięć przyjętych gatunków⁴, a według polskiej Wikipedii pięćdziesiąt sześć, rosnących od Europy po Chiny i Mjanmę². Rodzaj Leontopodium ustanowił w 1819 roku Cassini, a szarotkę alpejską opisał już w 1753 roku Linneusz - jako Gnaphalium leontopodium².

Szarotka alpejska - alpinum czy nivale

Kew przyjmuje gatunek Leontopodium nivale z dwoma podgatunkami: alpinum (szarotka alpejska) i nivale; jako nazwę przyjętą szarotki alpejskiej podaje L. nivale subsp. alpinum, opublikowaną w 2003 roku, a nazwę Leontopodium alpinum z 1822 roku uznaje za jej synonim⁴. Według niemieckiej Wikipedii zmiana wynika z zasady pierwszeństwa: jeśli obie europejskie formy należą do jednego gatunku, starszy jest epitet nivale (Tenore, 1811) niż alpinum (Cassini, 1822), dlatego Werner Greuter w 2003 roku formalnie przeniósł szarotkę alpejską do L. nivale jako podgatunek². Tak samo nazywa ją RHS, który L. alpinum podaje jako synonim¹, a polskie rozporządzenie o ochronie gatunkowej, atlas roślin i e-katalog ZSP używają nazwy Leontopodium alpinum⁷³⁸ - pod nią sprzedajemy szarotkę i my. Według pracy Safer i in. z 2011 roku status obu europejskich szarotek nie był rozstrzygnięty: część autorów traktowała je jako jeden gatunek z dwoma podgatunkami, inni - jako dwa osobne gatunki, L. alpinum i L. nivale¹²; niemiecka Wikipedia pisze, że później przeważyło ujęcie podgatunków². Północnoamerykańskie towarzystwo ogrodów skalnych NARGS idzie w drugą stronę: rośliny sprzedawane jako L. nivale i L. pamiricum traktuje jako podgatunki L. alpinum²².

Szarotka z Apenin i Pirinu

Podgatunek nivale ma według niemieckiej Wikipedii rozproszone stanowiska w Abruzji, w Górach Dynarskich i w Pirinie². Według ogrodu botanicznego Uniwersytetu Molise to w Apeninach subendemit: kilka izolowanych stanowisk w Apeninach Środkowych, głównie na Gran Sasso i Majelli, wyłącznie na wapiennych urwiskach, utrwalonych piargach i graniach na wysokości 2200-2800 m; jest niższy od szarotki alpejskiej (rzadko ponad 5 cm) i gęściej owłosiony, a na włoskiej czerwonej liście ma kategorię „narażony”¹⁴. Autorzy pracy z 2018 roku (Kozuharova i in.) nazywają go lokalnym endemitem o rozerwanym zasięgu - środkowe Apeniny i góry Pirin w Bułgarii - o bardzo wąskich wymaganiach, trudnym w uprawie poza naturalnym stanowiskiem¹⁶. Według przeglądu Uniwersytetu Sofijskiego rośliny przeniesione z gór na niższe położenie koło miasta Dobriniszte zamierały po czterech latach¹⁵.

Szarotki z Azji

Według pracy Safer i in. z 2011 roku najwięcej gatunków szarotki rośnie w regionie chińsko-himalajskim, w południowo-zachodnich Chinach¹². Badania molekularne (Blöch i in., 2010) wskazują, że szarotka to element chińsko-himalajski, który - jak się wydaje - dotarł w góry Europy w geologicznie niedawnym czasie; dwie europejskie szarotki tworzą genetycznie odrębną grupę, zaskakująco mało różniącą się od azjatyckich krewnych¹¹. Tatrzański Park Narodowy pisze, że szarotka alpejska, choć jest florystycznym symbolem Tatr, pochodzi w rzeczywistości z Azji⁶. Jeden z azjatyckich gatunków, Leontopodium souliei, to według atlasu roślin bylina z Tybetu i środkowych Chin, uprawiana na skalnikach: dorasta do 20 cm, kwitnie od czerwca do sierpnia, wymaga słonecznego miejsca i przepuszczalnej gleby³; Kew podaje jej zasięg w południowo-środkowych Chinach i w Tybecie⁴. Polska Wikipedia wymienia go wśród gatunków bez polskiej nazwy². Niemiecka Wikipedia pisze, że w handlu obok odmian szarotki alpejskiej są gatunki i mieszańce z Himalajów, które przy właściwej uprawie zachowują białą barwę także na nizinie, ale na zbyt żyznych i zacienionych miejscach są mniej zwarte i zielenieją².

Skąd nazwy

Nazwa rodzajowa Leontopodium pochodzi według niemieckiej Wikipedii od greckich słów leon (lew) i podion (stópka, łapka) i nawiązuje do gęsto filcowatego owłosienia i kształtu liści podkwiatostanowych, a epitet nivale znaczy „śnieżny” i odnosi się do piętra alpejskiego². Niemiecka nazwa Edelweiß to według angielskiej Wikipedii złożenie słów edel („szlachetny”) i weiß („biały”), które upowszechniło się w pierwszej połowie XIX wieku wraz z turystyką alpejską; we włoskojęzycznych Alpach szarotka to stella alpina, we francuskich - étoile des Alpes („gwiazda Alp”), po słoweńsku - planika, a po rumuńsku - floare de colț². Po angielsku to edelweiss, a według RHS także alpine snow flower¹. Na Podhalu szarotkę nazywano dawniej kocią łapką². Pochodzenia polskiej nazwy „szarotka” żadne z przeczytanych źródeł nie wyjaśnia.

Szarotka alpejska rośnie według niemieckiej Wikipedii naturalnie w Alpach, w Jurze, w Karpatach (zwłaszcza w Rumunii), na północnych Bałkanach, w północnych Apeninach i w Pirenejach; cały gatunek występuje tylko w Europie². Kew wymienia w zasięgu gatunku m.in. Hiszpanię, Francję, Szwajcarię, Włochy, Niemcy, Austrię, Polskę, Czechy i Słowację, Węgry, Rumunię, Ukrainę, Bułgarię i Albanię⁴.

Wbrew powszechnemu przekonaniu - pisze niemiecka Wikipedia - szarotka nie jest rośliną stromych skał: rośnie też na półkach skalnych, ale znacznie częściej w murawach alpejskich i na kamienistych łąkach, a w trudno dostępnych miejscach przetrwała głównie dlatego, że w łatwo dostępnych ją wyzrywano². Preferuje skaliste otoczenie wapienne na wysokości 1800-3000 m, a także na wapieniu wybiera miejsca z krzemionką². Gleby jej naturalnych stanowisk są według tego samego źródła zasobne w zasady, przeważnie wapienne, o odczynie obojętnym, próchniczne i luźne, najchętniej kamieniste², a według NARGS szarotka rośnie w naturze wyłącznie na podłożach wapiennych²².

Szarotka w Tatrach

Jedyne naturalne stanowiska szarotki w Polsce są według polskiej Wikipedii w Tatrach: najwyższe znane to Wielka Turnia (1840 m n.p.m.), ale rośnie też dużo niżej, np. na ścianach Bramy Kraszewskiego w Dolinie Kościeliskiej i na Nosalu, a dość licznie w Wąwozie Kraków². Wikipedia opisuje ją jako roślinę światłolubną i wapieniolubną, rosnącą wyłącznie na glebach zasadowych, najczęściej w piętrze alpejskim, rzadziej subalpejskim, na nasłonecznionych murawach i półkach skalnych². Instytut Dendrologii PAN pisze inaczej: że w Polsce szarotka rośnie tylko w Tatrach Wysokich, najczęściej w piętrze kosodrzewiny (1500-1800 m n.p.m.)⁵. Okazy pokazane w atlasie roślin pochodzą m.in. z Czerwonych Wierchów i z Boczania; atlas zalicza szarotkę do elementu kierunkowego południowego flory Polski, czyli gatunków z północnym kresem zasięgu w Polsce³. Tatrzański Park Narodowy wymienia ją wśród typowych roślin „wapiennych” Tatr, obok goryczki wiosennej i fiołka alpejskiego⁶, a w monitoringu GIOŚ z lat 2009-2011 notowano ją na stanowiskach nawapiennych muraw wysokogórskich w Tatrach³⁰.

Żadne z przeczytanych źródeł nie podaje naturalnych stanowisk szarotki w Pieninach: polska Wikipedia i Instytut Dendrologii PAN wymieniają w Polsce tylko Tatry²⁵, a w tym samym monitoringu GIOŚ szarotki nie ma na listach z Pienin Właściwych i Małych Pienin³⁰. Według Instytutu Dendrologii PAN próbowano ją wprowadzić w Sudetach (pierwszy raz w 1878 roku) i na ziemi kłodzkiej (w 1884 roku), ale nie ma dowodów, że przetrwała na tych sztucznie utworzonych stanowiskach⁵.

Tatrzański Park Narodowy nazywa szarotkę florystycznym symbolem Tatr⁶. Instytut Dendrologii PAN pisze, że należy do tradycyjnych insygniów polskich strzelców podhalańskich⁵, a według polskiej Wikipedii korpusówkę w formie szarotki nosi się dziś na kołnierzach mundurów jednostek podhalańskich Wojska Polskiego; szarotka jest też w herbie klubu sportowego Podhale Nowy Targ².

Ochrona w Polsce i uprawa w ogrodzie

Szarotka alpejska jest w Polsce pod ochroną ścisłą - rozporządzenie Ministra Środowiska z 9 października 2014 roku wymienia ją jako Leontopodium alpinum⁷. Zakazy rozporządzenia - m.in. zrywania, zbioru, przetrzymywania i posiadania oraz zbywania i oferowania do sprzedaży - dotyczą okazów dziko występujących; wobec roślin innych niż dziko występujące rozporządzenie wprowadza tylko zakaz umyślnego wprowadzania ich do środowiska przyrodniczego⁷. Nasze sadzonki pochodzą z uprawy - uprawiaj je w ogrodzie, ale nie sadź ich w górach ani w innych miejscach w przyrodzie⁷. Instytut Dendrologii PAN przypomina, że dziko rosnących szarotek nie wolno zrywać, przenosić ze stanowiska naturalnego ani pobierać z nich sadzonek⁵.

Do ustawowej ochrony włączono ją w 1946 roku³; według polskiej Wikipedii już w 1919 roku, obok sześciu innych gatunków roślin, objęto ją ochroną jako zabytek², a przed II wojną światową za zerwanie szarotki groziło w Polsce siedem dni aresztu⁵². Instytut Dendrologii PAN pisze, że w XIX wieku rozwój turystyki zwiększył popyt na kwiaty górskie: szarotki zrywano, suszono i przyszywano do pocztówek, co znacznie zmniejszyło ich liczebność i doprowadziło do objęcia gatunku ochroną⁵. W skorowidzach atlasu roślin szarotki nie ma ani w wykazie Polskiej Czerwonej Księgi Roślin z 2014 roku, ani na czerwonej liście roślin z 2016 roku³. Nie dotyczy jej wyjątek od zakazu niszczenia dziko rosnących roślin przy pracach w racjonalnej gospodarce rolnej, leśnej i rybackiej⁷.

Ochrona poza Polską i symbol Alp

W Austrii szarotkę objęto ochroną już w 1886 roku; w Szwajcarii jest chroniona we wszystkich kantonach i nie wolno jej zrywać, choć nie uchodzi już za zagrożoną, a w Niemczech ma status silnie zagrożonej - głównie przez wydeptywanie, dawniej przez zrywanie². Według polskiej Wikipedii jest chroniona także m.in. w Słowenii (od 1898 roku), w Rumunii (od 1933 roku) i na Słowacji². W skali świata IUCN uznaje Leontopodium nivale za gatunek najmniejszej troski; według angielskiej Wikipedii ocena odnotowuje historyczne, miejscowe spadki liczebności z powodu nadmiernego zbioru - na pamiątki i do ogrodów - oraz lokalnej utraty siedlisk².

W 1907 roku cesarz Franciszek Józef I ustanowił szarotkę odznaką austro-węgierskich wojsk górskich; jest w logo Austriackiego i Niemieckiego Związku Alpejskiego oraz austriackiej górskiej służby ratunkowej, a od 2002 roku - na austriackiej monecie dwóch eurocentów². Instytut Dendrologii PAN pisze, że jest też narodową rośliną Szwajcarii⁵.

RHS zaleca sadzić szarotkę w przepuszczalnej glebie, w osłoniętym miejscu w pełnym słońcu - na skalniaku albo w podwyższonej rabacie - i chronić ją przed zimową mokrością¹. Instytut Dendrologii PAN nazywa ją w uprawie wymagającą: potrzebuje dobrze nasłonecznionego stanowiska oraz suchego, przepuszczalnego podłoża o odczynie zasadowym⁵, a e-katalog ZSP pisze, że wymaga bardzo przepuszczalnej gleby zawierającej wapń i stanowiska bardzo słonecznego⁸. Polska Wikipedia, za poradnikiem E. Radziula o skalniakach, radzi sadzić ją w najwyższym punkcie ogródka skalnego albo w szczelinach pionowych skał, bo źle znosi nadmiar wody w glebie; może rosnąć w jałowej glebie, ale bogatej w wapń². Słownik ogrodniczy RHS (Huxley, 1992), cytowany w bazie Temperate Plants Database, podaje pełne słońce i żwirowatą, doskonale przepuszczalną, niezbyt żyzną glebę - przy dobrym drenażu i ochronie przed zimową mokrością to według słownika jedna z łatwiejszych roślin alpejskich²¹.

Cień i żyzna gleba szkodzą

Według niemieckiej bazy roślin NaturaDB cień zabija szarotkę równie pewnie jak przenawożenie czy stojąca woda; wszystkie trzy osłabiają roślinę i czynią ją podatną na choroby grzybowe²⁰. Brytyjska szkółka Hayloft pisze, że szarotce trzeba ostrego drenażu - gleby kamienistej, skalistej albo piaszczystej - a zwykła ziemia rabatowa jest dla niej zwykle zbyt żyzna i wilgotna¹⁹. Larry Hodgson z blogu Laidback Gardener radzi domieszać do zwykłej ziemi około jednej trzeciej drobnego żwiru²³. Według kanadyjskiej szkółki Valleybrook szarotka najlepiej rośnie w przepuszczalnym ogrodzie skalnym albo na rumowisku skalnym i w regionach z chłodnym latem¹⁸; Hodgson też pisze, że najbardziej lubi chłodne lato²³.

Odczyn - źródła się różnią

Za glebą zasadową są Instytut Dendrologii PAN⁵ i e-katalog ZSP⁸, a polska Wikipedia pisze, że gleba musi być bogata w wapń². RHS dopuszcza odczyn zasadowy lub obojętny i gleby kredowe, średnie (ang. loam) i piaszczyste¹, szkółka Hayloft - odczyn obojętny do zasadowego¹⁹, a słownik Huxleya - obojętny lub lekko zasadowy²¹. Valleybrook dopuszcza też glebę kwaśną¹⁸, a Hodgson pisze, że szarotka dobrze rośnie w glebie zasadowej, ale przystosowuje się też do umiarkowanie kwaśnej²³.

Sucha czy wilgotniejsza gleba

Instytut Dendrologii PAN pisze o suchym podłożu⁵, a Valleybrook - o glebie suchej i o tym, że szarotka po ukorzenieniu znosi suszę¹⁸. Atlas roślin podaje dla naturalnych stanowisk glebę suchą lub przeciętnie wilgotną, mineralną i ubogą w próchnicę - skały, szczeliny skalne albo glebę kamienistą i żwirową³, a NaturaDB - glebę wilgotną do świeżej²⁰. Zgodne są za to rady, by gleba była przepuszczalna, a zimą nie stała w niej woda¹².

O pierwszych tygodniach po posadzeniu piszemy we wpisie „Pielęgnacja bylin po posadzeniu”.

Sadzenie i rozstawa

E-katalog ZSP zaleca sadzić szarotkę pojedynczo albo po 2-3 w grupie, 11 roślin na m²⁸. Szerokość rośliny RHS podaje do 0,1 m¹, Michigan State University 15-30 cm¹⁷, a Valleybrook 20-30 cm¹⁸. Szkółka Hayloft radzi sadzić szarotkę najlepiej wczesną wiosną¹⁹, a według RHS roślina osiąga pełne rozmiary po 2-5 latach¹; Valleybrook pisze, że szarotka rośnie powoli¹⁸. Larry Hodgson radzi wysypać wokół rośliny warstwę drobnego, najlepiej ciemnego żwiru, bo białe liście podkwiatostanowe szarzeją po deszczu i brudzą się ziemią²³.

Podlewanie i nawożenie

Nie przenawoź szarotki: według NaturaDB przenawożenie szkodzi jej tak samo jak cień i stojąca woda²⁰, a słownik Huxleya zaleca glebę niezbyt żyzną²¹. Hodgson pisze, że w żyznej, dość wilgotnej glebie zwykłej rabaty szarotka żyje krótko²³. Polska Wikipedia pisze, że szarotka źle znosi nadmiar wody w glebie², a według Valleybrook po ukorzenieniu znosi suszę¹⁸.

W ogrodzie krótkowieczna

Michigan State University nazywa szarotkę rośliną krótkowieczną, łatwą do wyhodowania z nasion i wymagającą doskonałego drenażu¹⁷; o krótkim życiu w ogrodach piszą też Valleybrook¹⁸ i angielska Wikipedia². Szkółka Hayloft radzi więc co 2-3 lata rozmnażać nowe rośliny, najłatwiej przez podział wiosną, gdy gleba nie jest zamarznięta ani podmokła; podzielone rośliny zakwitają w drugim roku¹⁹. Hodgson uważa natomiast, że szarotka jest krótkowieczna głównie na zwykłej rabacie, w żyznej, dość wilgotnej glebie, a w warunkach zbliżonych do alpejskich może żyć wiele lat²³. W naturze kolonie szarotki są długowieczne, choć każda rozeta kwitnie tylko raz¹³ - piszemy o tym w części „Wygląd i kwitnienie”.

Rozmnażanie

Instytut Dendrologii PAN pisze, że podstawowym sposobem rozmnażania szarotki jest droga bezpłciowa - przez podział kęp, a poza tym rozmnaża się ona z nasion⁵. Polska Wikipedia podaje wysiew nasion wiosną albo podział bardziej rozrośniętych kęp², RHS - wysiew nasion¹, a baza Temperate Plants Database - wysiew zaraz po zbiorze w zimnej szklarni, z siewkami zimującymi pod osłoną i sadzonymi na miejsce stałe późną wiosną albo wczesnym latem, po przymrozkach; drugi sposób to podział²¹. Według NaturaDB nasiona kiełkują dość niezawodnie, gdy wysiewa się je jesienią od razu na miejsce w ogrodzie²⁰. Co do chłodu źródła się różnią: angielska Wikipedia twierdzi, że stratyfikacja chłodem poprawia kiełkowanie², a Hodgson - że nasiona nie wymagają traktowania chłodem²³. Według katalogu Syngenta odmiana 'Everest' kwitnie już w pierwszym roku z siewu, bez okresu chłodu²⁴.

Cięcie

Według RHS szarotki nie trzeba przycinać¹. Szkółka Hayloft pisze, że wystarcza lekkie uporządkowanie raz w roku, jesienią albo wiosną, a usunięcie przekwitłych kwiatostanów, zanim zawiążą nasiona, zapobiega samosiewowi¹⁹.

Kwiaty do wazonu i na susz

Atlas roślin wymienia wśród zastosowań szarotki ogród skalny i kwiat cięty³, a e-katalog ZSP pisze, że kwiatostany nadają się do cięcia i suszenia⁸. Szwajcarski instytut Agroscope ogłosił w styczniu 2008 roku, że udało się uprawiać szarotkę na nizinie z pędami wystarczająco długimi na bukiety - celem było ok. 30 cm - w szklarniach na włóknie kokosowym i w gruncie; do prób użyto odmiany 'Helvetia'²⁸.

RHS zaleca chronić szarotkę przed zimową mokrością¹, a polska Wikipedia w haśle o rodzaju pisze, że uprawiane szarotki są całkowicie mrozoodporne, ale źle znoszą długotrwałe deszcze, zwłaszcza jesienne². Słownik Huxleya też wiąże powodzenie uprawy z dobrym drenażem i ochroną przed zimową mokrością²¹, a szkółka Hayloft pisze, że przy zimowej mokrości liczy się drenaż i ściółka ze żwiru¹⁹.

Mróz i strefy mrozoodporności

Według analizy autora atlasu roślin (dane z lat 1976-2011) z Polski zniknęła najsurowsza strefa mrozoodporności 5b³. E-katalog ZSP podaje dla szarotki strefę 5⁸, a niemiecka baza NaturaDB - mrozy do -28°C (strefa 5)²⁰; autor atlasu zastrzega jednak, że strefy przypisane roślinom są tylko przybliżoną wskazówką³. Michigan State University podaje strefy USDA 4-9¹⁷, a Valleybrook 2-9¹⁸. RHS ocenia mrozoodporność we własnej skali na H6 - roślina zimuje w całej Wielkiej Brytanii i w północnej Europie przy mrozach od -20 do -15°C¹. Strefy odmian podajemy w części o odmianach.

Okrywać na zimę - źródła radzą różnie

W naturze szarotka zimuje pod grubą warstwą śniegu²; Instytut Dendrologii PAN pisze, że w optymalnych warunkach przezimowuje pod śniegiem⁵. Polska Wikipedia zaleca okryć ją na zimę, bo w bezśnieżną zimę może przemarznąć². Szkółka Hayloft pisze, że szarotka przetrwa brytyjską zimę bez okrycia, jeśli ma dobry drenaż, choć bez osłony może wyglądać zimą na zniszczoną; żeby naśladować pokrywę śniegu, radzi przykryć ją suchą ściółką, np. z paproci albo chrustu, i zdjąć ją wczesną wiosną, zanim ruszy wegetacja¹⁹. Michigan State University zaleca ściółkować ją na zimę¹⁷.

Gdy nie zdążysz posadzić przed zimą

Ziemia w doniczce stojącej na wierzchu może się wychłodzić do kilkunastu stopni mrozu (ok. od -13 do -17°C), a to może uszkodzić korzenie - jeśli nie zdążysz posadzić szarotki przed zimą, wkop doniczkę w ziemię³².

Gnicie i choroby grzybowe

RHS ocenia szarotkę jako zwykle wolną od szkodników i chorób¹. Kłopoty biorą się według źródeł z warunków uprawy: polska Wikipedia pisze, że szarotka źle znosi nadmiar wody w glebie², a NaturaDB - że cień, przenawożenie i stojąca woda osłabiają ją i czynią podatną na choroby grzybowe²⁰. W opisie patentowym odmiany 'Berghman' nie odnotowano ani podatności, ani odporności na choroby, a w opisie 'ET LP01' zaznaczono, że nie stwierdzono jej odporności na patogeny i szkodniki typowe dla szarotek²⁵. O zimowej mokrości piszemy w części „Zimowanie”.

Ślimaki

Szkółka Hayloft ostrzega, że na zewnątrz szarotce mogą szkodzić ślimaki - nagie i skorupkowe - zwłaszcza wiosną, gdy przyrosty są młode i miękkie¹⁹.

Samosiew

Według Valleybrook szarotka czasem sama się wysiewa, gdy ma dobre warunki¹⁸, a jej nasiona roznosi wiatr². Jak temu zapobiec, piszemy w części „Sadzenie i pielęgnacja”.

Czy szarotka jest trująca

Angielska Wikipedia określa szarotkę jako roślinę nietoksyczną². W bazie roślin trujących i nietrujących dla zwierząt ASPCA szarotki nie ma, więc ta baza niczego nie rozstrzyga³¹. Źródła toksykologicznego o szarotce nie znaleźliśmy.

Szarotka a owady

Zapylają ją według niemieckiej Wikipedii przede wszystkim muchy, a także błonkówki, motyle i chrząszcze²; polska Wikipedia pisze, że roślinę zapylają owady². Erhardt (1993), cytowany w materiałach Uniwersytetu w Zurychu, zanotował na kwiatostanach szarotki alpejskiej owady z 29 rodzin: muchówki (13 rodzin) odpowiadały za 88% zapylania, błonkówki za 6%, a chrząszcze i motyle - po 3%²⁹. Według przeglądu Uniwersytetu Sofijskiego najczęstszymi zapylaczami są muchy z rodziny Muscidae; zapach kwiatostanów, słodki i zarazem przypominający pot, wabi muchy, a nektar zawiera glukozę, fruktozę i szesnaście rodzajów aminokwasów¹⁵.